3 oktober 2026
CHINA EN RUSLAND - Vier eeuwen gedeelde geschiedenis
Sören Urbansky studeerde Russische en Chinese geschiedenis aan verschillende universiteiten in Europa, China en de Verenigde Staten. Hij is nu verbonden als hoogleraar Europese geschiedenis aan de Ruhr-universiteit in Bochum.
Martin Wagner promoveerde in geschiedenis aan de Humboldt-universiteit in Berlijn. Als historicus is hij gespecialiseerd in Oost-Europa, China en hun onderlinge relaties. Hij werkt als onderzoeker aan de universiteit van Kiel en aan het Instituut voor Oost-Europees Onderzoek van de Vrije Universiteit Berlijn.
Beide historici publiceerden verschillende boeken over China en Rusland en de wisselende verhoudingen tussen beide mogendheden. Hun samenwerking staat garant voor een degelijke studie van de geschiedenis van de geopolitieke situatie van deze landen vanaf de 17e eeuw tot vandaag.
Tussen de twee grootmachten bestond en bestaat er geen eenvoudige, rechtlijnige relatie. Vriendschap en rivaliteit wisselen elkaar af. Het kwam zelfs soms tot openlijke vijandschap. Het enorme grensgebied, van 12.000 km rond 1900 tot de actuele 4.000 km, gaf aanleiding tot een moeilijke toenadering met veel conflicten. Er is en was een voortdurende discrepantie tussen broederlijke retoriek en tegengestelde belangen. De term “grenzeloze vriendschap” was vaak een hol begrip. Hun gezamenlijke vijand, de liberale wereldorde, was en is daarbij nog steeds een stevig bindmiddel.
De auteurs gaan terug naar de 17e eeuw wanneer Rusland contact zocht met het Keizerlijke China. Dit ging moeilijk. De Chinese keizer bestempelde de Russen als barbaren en beschouwde zijn rijk als superieur. China had geen interesse in Rusland. Rusland kon hoogstens beschouwd worden als een vazalstaat.
Het grensverdrag van Nertsjinsk van 1689 betekende een keerpunt in de relaties tussen beide rijken. Rusland maakte later gebruik van een door de Opiumoorlogen verzwakt China om de toen vastgelegde grens te overschrijden en zo zijn grondgebied met 729.000 km² rond de Amoer uit te breiden. Na de smadelijke nederlaag in de Japans-Chinese oorlog van 1896 moest China gedogen dat Rusland het laatste deel van de Trans Siberische spoorweg dwars door Mantsjoerije naar Vladivostok aanlegde. Rusland was de baas geworden.
De vestiging van een communistisch regime in Rusland had ook gevolgen voor China. Stalin steunde Mao in de Chinese burgeroorlog. Zo kon in China een communistisch regime gevestigd worden dat een afspiegeling was van de Russische staatsstructuur. In 1950 sloten beide landen een vriendschapsverdrag waarvan Stalin de inhoud dicteerde. Toen Chroesjtsjov in 1956 het bewind van Stalin ontluisterde, had dit ook gevolgen voor Mao, die zijn personencultus bedreigd zag. De relaties tussen beide landen verslechterde. In 1969 brak een heuse grensoorlog uit om het onooglijk eilandje Damanski in de Amoer met bijna 1.000 doden tot gevolg.
De handel tussen beide landen kwam tot stilstand. In 1979 wenste China het vriendschapsverdrag van 1950 niet te verlengen. De inval van Rusland in Afghanistan was evenmin bevorderend voor een herstel van de relaties.
Sinds 1980 kent China een enorme economische groei terwijl Rusland in 1989 implodeerde en economisch fel achteruitging. Na Mao kozen de Chinese leiders voor economische openheid zonder politieke hervormingen. Rusland deed het tegenovergestelde: de repressie werd losgelaten terwijl de economie niet geliberaliseerd werd.
Heden is China uitgegroeid tot de belangrijkste handelspartner van de Centraal-Aziatische landen en tot de tweede industriële macht ter wereld. Rusland komt ver achter met een economie vergelijkbaar met de economie van de Benelux.
De oorlog in Oekraïne bracht wel toenadering met gevolg dat Rusland definitief afhankelijk werd van China, dat de touwtjes in handen heeft. Zo werd Rusland het kleine broertje.
De auteurs zorgen voor een grondige studie van de Chinees-Russische relaties over de jongste vier eeuwen. Daaruit blijkt duidelijk dat er geen vaste en onverbrekelijke band tussen beide landen bestond en bestaat, wat hun leiders ook mogen beweren.
Het is geen gemakkelijke lectuur. De lezer moet bij de les blijven om de uitgebreide historische informatie in relatie tot de geopolitieke ontwikkelingen te kunnen volgen. Het handig chronologisch overzicht over de periode 1582 tot 2022 is daarbij een pluspunt. Alle beetjes helpen nu eenmaal.
Ignace Claessens
