1 oktober 2026
DE MIDDELEEUWEN - Een Nieuwe Geschiedenis
De journalist en historicus Dan Jones studeerde aan het prestigieuze Pembroke College Universiteit Cambridge. Hij is gespecialiseerd in middeleeuwse geschiedenis. Sinds 2009 publiceerde hij een tiental historische boeken, vooral over de geschiedenis van Engeland.
Bij de herschrijving van de geschiedenis van de middeleeuwen kiest hij voor een breder perspectief en verzet zijn bakens van Engeland naar Europa, het Nabije Oosten en het Verre Oosten. Duizend jaar geschiedenis in een notendop weergeven, zij het een notendop van 630 pagina’s, is wel een uitdaging.
Ruwweg kunnen de middeleeuwen gesitueerd worden tussen de val van het West-Romeinse Rijk in 476 en de ondergang van het Oost-Romeinse Rijk in 1453.
Vaak wordt deze periode omschreven als een duistere tijd, een tijdperk van stilstand tussen de hoogstaande cultuur van de Oudheid en de heropleving ervan in de Renaissance: de wedergeboorte van beeldende kunst, literatuur en architectuur.
Nu nog komt de term ‘middeleeuws’ negatief over. Het roept associaties op met barbaars gedrag, gruwelijke praktijken, smerige steden en een achterlijk platteland.
Maar was het wel een treurige periode tussen de glorieuze Oudheid en de heropleving in de Renaissance?
De middeleeuwse Europeanen zaten niet stil, opgesloten in hun burchten, landerijen en dorpjes. Sommigen trokken naar Mongolië, China, Afrika en Noord-Amerika en ontdekten tal van nieuwe gebieden en culturen.
De verspreiding van het christendom leidde tot de oprichting van abdijen, die aanvankelijk de enige centra waren voor degelijk onderwijs. Daaruit ontstonden de eerste universiteiten, die vanaf de 12e en de 13e eeuw de nieuwe centra werden van geleerdheid en intellectueel onderzoek.
In die periode werd ook de basis gelegd voor het westerse kapitalisme. De risico’s van geldverkeer over een grote afstand werden vermeden door de creatie van wisselbrieven. De handel over zee bracht extra gevaren mee, die opgevangen werden door verzekeringsmaatschappijen.
Handelsvennootschappen zagen het levenslicht waardoor tegenslagen en verliezen over meerdere personen konden gespreid worden. Handelssteden verenigden zich in internationale entiteiten, zoals De Hanze. Het systeem van dubbele boekhouding maakte de handel transparanter.
Vanaf het begin van de 11e eeuw werden er meer en meer burchten en forten gebouwd tegen de invallen van Mongolen en Turken in het Oosten van Europa. In de 12e eeuw en de 13e eeuw waren de religieuze bouwwerken aan zet. In gans West-Europa verrezen de Gotische kathedralen, de ene al groter en hoger dan de andere. Tot op heden blijven zij bakens in vele grote steden.
Door de ontwikkeling van de boekdrukkunst werd het mogelijk nieuwe ideeën op grote schaal te verspreiden. Niet alleen de wetenschap profiteerde daarvan, ook het nieuwe geloof gepredikt door Maarten Luther kon zo een groot deel van de bevolking bereiken.
De lectuur van het boek zal bij de doorsnee lezer, naast een opfrissing van bestaande kennis, ook minder bekende aspecten uit die tijd onder de aandacht brengen. De veroveringsdrang van de Mongolen is minder bekend. Onder leiding van de legendarische Dzjengis Khan vestigden zij een rijk van ongeziene omvang, van China tot aan de poorten van Oost-Europa. Een groter rijk is tot op heden nooit meer ontstaan.
De auteur legt af en toe een link naar onze tijd. Toen de Barbaren in de 4e eeuw aan de poorten van Rome klopten was dit het gevolg van het gewijzigde klimaat. De Hunnen zagen zich verplicht door een periode van aanhoudende droogte hun vruchtbare steppen te verlaten en schoven door naar het Westen waar zij de aldaar gevestigde volkeren verdreven. Deze waren op hun beurt verplicht nieuwe leefgebieden op te zoeken. Voor de Hunnen was het een kwestie van leven of dood. Het waren de eerste bekende klimaatvluchtelingen.
Het boek richt zich niet tot de geschoolde historicus, die weinig nieuws zal ontdekken. Het biedt wel voor een breder publiek een verdieping in de bestaande kennis over de middeleeuwen. De lezer mag zich niet laten afschrikken door de omvang ervan. De auteur heeft het werk erg toegankelijk gemaakt door de inhoud te verdelen over zestien hoofdstukken die perfect afzonderlijk te lezen zijn. Zijn vlotte schrijfstijl garandeert vele uren aangename lectuur.
Ignace Claessens
