9 november 2026
De havelozen
Het cliché wil dat ze hokken onder bruggen en viaducten, op banken in het stadspark, in kraakpanden, leegstand, verlaten sites. Weggedoken. Gevlucht. Verjaagd van pleinen. Weg van metroperrons en spoorwegtunnels. Uit winkelstraten en shoppingcentra. Als ze ‘chance’ hebben, en het willen, kunnen ze even schuilen in een opvanghuis voor tijdelijk onderdak, een maaltijd, een bed, een douche. Voor kruimels en overschotjes van de welvaartsmaatschappij… Met, eventjes, misschien een luisterend en meelevend oor. Noodhulp om te overleven. En daarna weer verder te kunnen. Even… Clichés? Ze krijgen vele namen. Beladen met misprijzen: clochards, daklozen, marginalen, bedelaars, sukkelaars, asielzoekers. Mislukkelingen. Aangespoeld. Verdwaald. Havelozen...
Waardigheid
De Havelozen. Over hen gaat de roman van Sien Volders eigenlijk niet. Maar toch ook weer wel, natuurlijk. Volders schrijft echter vooral over het lastige – beschadigde – parcours dat ze lopen. Met een mislukte start vol ongelijke kansen. En veel gemiste mogelijkheden. Verkeerde afslagen. Tegenslagen. Averij. Gehavend. De Havelozen, “allemaal getekend door de straat en het gebruik” (p.299) is op die manier vooral een metaforische roman voor het moeilijke parcours vol uitgebluste verwachtingen, dieptepunten en wendingen dat elk van hen (en elk van ons) toch probeert te lopen: een verhaal over menselijke waardigheid, stuurloosheid, existentiële ontreddering. Want over haven-lozen, thuislozen, zwervers. Mislukken.
De titel van het boek is geladen en veelvoudig te begrijpen. Sien Volders gaat het niet enkel om het geladen na wijzen – verwijtend, neerbuigend – en stigmatiseren van ontheemden en havelozen. Mensen zonder woonplaats of adres… Zonder plek in de samenleving. En aldoor “wachtend op een trein die nooit komt.” (p.210). Voor haar is er meer. In de De Havelozen schrijft zij vooral over eenzaamheid, verlies, vrijheid. En de zoektocht naar betekenis in het leven. Zodat je onwillekeurig denkt aan Nomadland (Chloé Zhao/Jessica Brudee), een film met een gelijkaardige adem. En eenzelfde aanklacht…
Kiezen
De hoofdpersonages van De Havelozen, Marjan en Willem, ontmoeten elkaar tijdens een nachtelijk feest in een kraakpand. Er ontstaat een intense band, ondanks het besef dat een gezamenlijke toekomst niet mogelijk is. Ze besluiten elkaar brieven te blijven schrijven, ongeacht waar het leven hen brengt. De brieven zullen hen op een vreemde manier verbonden houden, ook wanneer hun levens en politieke overtuigingen uiteenlopen.
Willem kiest, na een moeilijke jeugd, een eigen weg als blues-muzikant (waarbij Roland +/- model stond). Een kunstzinnige route, zonder vaste plek. Weg van verplichtingen en conventies. Ongebonden en vrij. De hobo, zo bijtend en tijdloos bezongen door Bob Dylan in zijn Like a rolling stone: iemand die een eigen weg zoekt, verdwaalt en misloopt. In De Havelozen is dat Willem: zoekend op weg met vele blue notes en atonale harmonieën in zijn hoofd: ‘Day by day, blow by blow’. De warrige weg naar een vage bestemming: ‘Any way the wind blows…’ Zo nu en dan kan hij nog wel terecht bij Jeanne. Bezorgd en meelevend. Een schoon iemand. Want met een hart. En een tijdelijke haven voor schipbreukelingen… (p.48-49) Gaandeweg vlucht Willem echter meer en meer weg in een eigen wereld. Meer en meer ook in een wereld van alcohol, junkies en isolement. Eenzaamheid. Een neerwaartse spiraal. Waarmee De Havelozen de vraag stelt of buiten de maatschappij staan een gewilde daad van afkeer en verzet is, dan wel een vorm van machteloosheid. Een vrijwillige keuze?
“Ik wil een stabiel hoofd. Jij macht.” (p.153)
Marjan kiest een andere weg. Zij is een jonge, veelbelovende psychiater en wil meer zorg voor de havelozen, de mensen in de marginaliteit. Ze krijgt de kans om een politiek kabinet te adviseren en sluit aan bij een rechtse politieke partij. Een pragmatische en opportunistische keuze met het oog op de haalbaarheid van haar project. Maar een keuze die ook botst met haar principes en overtuigingen. Gaandeweg zal ze echter toch het rechtse gedachtengoed van de partij overnemen.
Volders confronteert ons zo met het activistisch dilemma: wat is van belang en nodig om dingen te veranderen? Pragmatische realpolitik? Of steriel idealisme? Marjan zwicht voor het doel heiligt de middelen: “If you can’t beat them, join them”. Zij zal het tot beleidsmaker brengen, maar uiteindelijk toch falen. Met het wrange besef dat de politieke opties voor structurele veranderingen zo abstract zijn geworden dat het individu, de mens, de persoon, uit beeld verdwijnt. Op een bankje in de oude haven, naast Willem, “wist ze definitief dat het voorbij was. Dat zij voor iedereen nu de zondebok en aanstookster was, dat dit de val was die ze al zovele jaren verwachtte.” (p.307)
Op weg
Zijn Willem en Marjan, “De minister en de vagebond, op een bankje in de haven” (p.307) mislukkelingen? Had het voor hen anders kunnen lopen? Andere mogelijkheden, andere keuzes, andere wil… Een moeilijke zaak. Hoe neem je zélf je leven in handen? Had-het-anders-kunnen-lopen-als… De Havelozen kan je dan ook nog anders lezen. Ironisch bijvoorbeeld. Het gaat Sien Volders duidelijk niet enkel om kwetsbare en haveloze mensen, maar tevens om een systeem dat zijn menselijke maat verloren is. Een unheimisch en vervreemdend politiek bestel dat zichzelf heeft vastgereden. En hoe krijg je dat terug aan de slag? Moeilijk om dan niet opstandig en cynisch te worden. Of gewelddadig de straat op te gaan…
De havelozen, ze zijn er. Wanneer ik hen in de metrogangen, de wachtzalen, de nissen en arcades voorbijloop, probeer ik niet weg te kijken. Ik vraag mij dan af wat hun verhaal is. Wie ze zijn. Wat vertellen zij? Hoe komen zij daar terecht? Waarom geraken ze niet verder op weg?
De Havelozen gaat over maatschappelijke fragiliteit en politieke vervreemding. Sien Volders stelt vragen… Op weg? Het boek is een stuk van de weg.
Karel Van Dinter
