9 november 2026
Requiem voor een liefde
Op 4 november liet Kristien Hemmerechts me in een mailtje weten dat ze die avond te gast zou zijn in Met het Oog op Morgen, het radioprogramma van de NOS. Een paar uur later luisterde ik hoe ze er vertelde over haar nieuwe boek, waarin ze terugblikt op haar drie huwelijken. In datzelfde mailtje vroeg ze me om mild te zijn, mocht ik haar boek ooit recenseren.
Ik antwoordde haar met de stelregel van de Ierse schrijver Oscar Wilde, die in het voorwoord bij The Picture of Dorian Gray uit 1891 noteerde: "There is no such thing as a moral or an immoral book. Books are well written, or badly written. That is all." Met die woorden in het achterhoofd las ik haar requiem van introïtus tot in paradisum.
Mijn Liefste is mij een bundeltje mirre, dat tussen mijn borsten vernacht.
Hooglied 1:13, Statenvertaling
Voor wie haar niet kent: Hemmerechts debuteerde in 1987 met de roman Een zuil van zout, en ze groeide uit tot een van de opvallendste stemmen van de nieuwe Vlaamse prozagolf. Datzelfde jaar viel ze in het tijdschrift De Brakke Hond uit tegen een bundel die het jonge Vlaamse proza voorstelde met uitsluitend mannen: "Heb je een fallus nodig om te schrijven?" Haar vernieuwing lag in wat ze daartegenover zette: koel en ingehouden proza over seks en zwangerschap, vanuit de beleving van een vrouw. In 1993 kreeg ze voor haar oeuvre de Nederlandse Frans Kellendonk-prijs. Men verweet haar vaak dat ze provoceerde, maar haar antwoord was kort: "Mijn boeken zijn niet cru, het leven is cru".
Soit. Hemmerechts geeft haar echtgenoten Latijnse rangtelwoorden als naam. Met Primus, een Brit, trouwde ze op haar drieëntwintigste, en dat huwelijk hield geen stand na de dood van twee zoontjes. Secundus, een bekend dichter, overleed aan hartfalen. Met Tertius liep het na bijna een kwarteeuw pijnlijk af, toen ze ontdekte dat hij haar jarenlang had bedrogen. Driemaal bleek in haar leven dus geen scheepsrecht.
Al lezend merkte ik gauw dat elk van die drie huwelijken voltrokken werd met een donkere achterkamer op de koop toe. Bij Primus valt het nog mee: zijn ouders hielden hun huwelijksdatum voor hem verborgen, omdat hun zoon al op komst was toen ze trouwden (p. 19). Grimmiger wordt het bij Secundus. Zijn vader werd tot tweemaal toe veroordeeld voor zedenfeiten, en Hemmerechts reconstrueert dat verhaal uit het gevangenisdossier (pp. 33-36). Het geheim in de familie van Tertius noemt ze zelfs "het heftigste van de drie" (p. 39), en daar houdt ze het bij bedekte termen.
En dan het bedrog zelf. Op een nacht stond ze op de overloop en hoorde ze Secundus aan de telefoon zeggen: "Ik weet niet of zij het weet" (p. 156). Van de lange verhouding tussen Tertius en een zekere Xandra vernam ze pas iets via een derde (p. 262). "Ik vertrouwde Tertius. Volkomen," schrijft ze (p. 266). Wat ze hem niet kan vergeven, is "dat hij mij zo lang dwaas en blind heeft laten zijn" (p. 268).
Hoe kon het zover komen? Hemmerechts begint haar boek bij twee jonge geliefden die geen afspraken nodig vonden, want voor hen gold: "Liefde was liefde was liefde" (p. 9). Bijna aan het einde stelt ze vast dat ze in geen van haar drie huwelijken iets had afgesproken, terwijl elke schoonfamilie haar eigen geheim meedroeg (p. 288). Zo komt ze uit bij de vraag waar het haar eigenlijk om gaat: waarom vinden mensen die van elkaar houden het zo moeilijk om eerlijk met elkaar te praten? Wie opgroeit met geheimen, leert volgens Hemmerechts: "Niet: gij zult niet liegen, maar: gij zúlt liegen" (p. 288). Voorwaar, een waarheid als een koe.
Wat is dan de gemene deler van die drie huwelijken? Ik meen me te herinneren dat ze ooit in een krant vertelde hoe haar West-Vlaamse grootmoeder er telkens op aandrong om over pijnlijke zaken te zwijgen. Zwijgen is goud, heette dat vroeger. Je kent het wel. Ik denk daarbij aan mijn eigen grootje. Dat goud vond Hemmerechts in elke schoonfamilie terug. Zichzelf spaart ze daarbij evenmin: "Ben ik dan een onschuldig lam?" (p. 42). Ze antwoordt er meteen zelf op: ook zij is maar een mens die faalt.
Wat ik in dit boek veruit het meest waardeer, is haar onversaagde openhartigheid. Nergens heb ik de indruk dat ze iets veinst. Het is een vrank en vrijmoedig relaas, en een opgeheven schoolmeestersvingertje zocht ik er tevergeefs in. Ze vertelt onomwonden over haar eigen verhoudingen met getrouwde mannen (pp. 73-80), en toen Secundus een minnares had, had zij al iets met Tertius: "Gelijk op, heet dat" (p. 157). Lezers voelen zich minder alleen, zei ze ooit, wanneer een schrijver zich kwetsbaar opstelt.
Toch heeft een verhaal over twee partners altijd minstens twee kanten, zoals de oude Romeinse munt met het dubbele hoofd van de god Janus. Hemmerechts weet dat en oppert een zin van de Britse schrijfster Jean Rhys als mogelijk motto voor haar boek: "There is always the other side, always" (p. 45). Die andere kant krijgen we in dit boek amper te horen, en ook haar openhartigheid houdt ergens op. Dat zegt ze zelf: "Er staat meer op het lijstje, maar dat hou ik voor mezelf" (p. 268). Dat ze de geheimen van een overleden echtgenoot en van haar schoonfamilies openbaar maakt, zal niet elke lezer even comfortabel vinden. Moest die vuile was echt buiten hangen, Kristien? Ik vraag het zonder verwijt, want ze weet zelf wat ze doet en noemt zichzelf "de schrijfster met haar pen, de pen die schrijft wat ongeschreven moet blijven" (p. 255). Een j'accuse à la Zola is dit boek daarom nog niet.
Wie hier een doos roomzachte pralines verwacht, komt bedrogen uit. Dit is zwarte chocolade met een snuifje zeezout. Ze laat een bittere smaak na op de tong, en toch nam ik nog een stukje, en nog een. Hemmerechts schrijft helder, en daardoor las ik vlot door, ook waar de stof vrij zwaar op de maag ligt. Bij haar beschrijving van een rendez-voushotel (p. 84) dacht ik onverwijld aan Hotel Casanova van de Franse Nobelprijswinnares Annie Ernaux. Qua stijl verschillen beide schrijfsters toch grondig. Ernaux houdt haar onderwerp in kale, bijna klinische zinnen op afstand. Hemmerechts begint vaak even nuchter, maar ze laat haar onderwerp telkens weer dichterbij komen, met woede en met ironie.
Bij die stijl sta ik graag nog even stil. Ze herhaalt korte zinnen als een refrein, zoals de nuchtere aansporingen "Altijd rechtdoor" en "Gewoon volgen" op de openingsbladzijde (p. 9). Ze vlecht er Engelse zinnetjes tussen, zoals "That's the way the cookie crumbles" (p. 161). Vaak stelt ze vragen die ze openlaat: "Waarom planten mensen een mes in elkaars hart?" (p. 159). Soms onderbreekt ze zichzelf tussen haakjes en vraagt ze zich af of het toen wel zo eenvoudig was als ze dacht (p. 157). In het zevende deel laat ze met veel humor de Schikgodinnen uit de Griekse mythologie aan haar levensdraad werken. En op een pijnlijk moment heeft ze aan twee woorden genoeg: "Koud. Kil." (p. 159).
Die Engelse zinnetjes vallen niet uit de lucht: Hemmerechts promoveerde op Jean Rhys en doceerde jarenlang Engelse letterkunde aan de Katholieke Universiteit Brussel. Naast Rhys citeert ze ook de Britse schrijfster Virginia Woolf en de Amerikaanse dichter Walt Whitman (pp. 46-50). Haar lectuur reikt nog verder: als motto's koos ze een vers uit het evangelie volgens Marcus over het verborgene dat aan het licht moet komen, en een zin van de Kameroense schrijver Ferdinand Oyono, die het leven met een kameleon vergelijkt.
Nuja. Zelf ben ik geen libertijn. Toch zijn partners mijns inziens elkaars eigendom niet, en binnen een huwelijk moet er ruimte blijven voor een zekere vrijheid. Daarbij hoort dat alles bespreekbaar is en dat partners elkaar kunnen vergeven. Hemmerechts staat niet ver van die opvatting. Ik vermoed dat ze als feministe van de tweede golf schatplichtig is aan Simone "Castor" de Beauvoir, die zelf nooit trouwde en met Sartre voor een vrij verbond koos. Met een verwijzing naar L'Étranger van Albert Camus noemt Hemmerechts het misschien het grootste cadeau dat we elkaar kunnen geven, "elkaar los te laten, elkaar de vreemdeling te laten zijn die we voor elkaar zijn" (p. 289).
Juist bij die bespreekbaarheid wringt het. Met Tertius sprak ze zelf af dat ze een eenmalige, onbelangrijke misstap liever niet te horen kreeg (p. 43), en pas nu beseft ze dat hij daarmee geheimen voor haar mocht hebben (p. 44). "Het huwelijk is geen gevangenis. En dat we elkaar veel vrijheid gunden. Ik wist alleen niet hoeveel," schrijft ze (p. 223). En ze stelt vast: "Het echte eerlijke gesprek is er nooit gekomen" (p. 145). Voor mij als vrijdenker, om niet te zeggen vrijbuiter, ligt daar de eigenlijke kern van haar boek: vrijheid binnen een huwelijk kan alleen bestaan waar partners over alles met elkaar kunnen praten.
Daarom zou ik dit boek ook andere vrijdenkers durven aanraden, al put Hemmerechts uit de Bijbel en blijft ze trouw aan een caritatief mededogen. Ze gaf water aan een stervende vrouw langs een weg in Ivoorkust (p. 143). Aan het sterfbed van haar schoonvader noteert ze dan weer droog: "Een mantra is ook maar een mantra" (p. 216). Ook de hoofdzonden blijven niet uit. "Er leeft in mij een vrouw die met alle plezier een bijl zou nemen en in Xandra's mooie schedel planten," bekent ze (p. 90). Afgunst en gramschap, zou de catechismus zeggen. Gelovig of niet, niets menselijks is de schrijfster en haar protagonisten vreemd. Ik ontmoette hier mensen van vlees en bloed die van elkaar houden en toch zwijgen waar ze hadden moeten praten.
Zelf zwijgt ze allerminst. In het tweede deel, "De ontdekking van seks", schrijft Hemmerechts ongewoon vrijmoedig over het lichaam, en ze besluit dat het allemaal om aandacht en aanraking draait (p. 75). De Britse schrijver D.H. Lawrence, die zijn Lady Chatterley's Lover uit 1928 eerst Tenderness wilde noemen, zag in seks al de innigste aanraking. Ik herinner me dat hij ooit schreef: "I want men and women to be able to think sex, fully, completely, honestly and cleanly." Bijna een eeuw later doet Hemmerechts krek hetzelfde.
Over vergeving daarentegen schrijft ze opvallend voorzichtig. Het verdriet om haar zoontjes, dat ze met de familie van Primus nooit kon delen, had ze pas lang na de scheiding verteerd: "Misschien is dat een ander woord voor vergeven" (p. 18). Op p. 91 citeert ze, midden in haar woede om Xandra, uit de mis en ziet ze zichzelf een lichaam van het kruis nemen. Even later houdt Tertius haar het Onzevader voor: "Jij moet toch vergeven." Met zoveel mis en kruisafneming op één bladzijde heb ik het even lastig, maar ik vergeef het haar graag, "zoals ook wij vergeven aan onze schuldenaren". Over Tertius besluit ze: "Misschien ben ik dan toch bereid hem te vergeven, maar vergeten doe ik het niet" (p. 281).
Enfin. Hemmerechts houdt de spreekwoordelijke beerputten van drie huwelijken niet afgedekt, en ze blijft zoeken naar inzicht, ook in haar eigen falen. Ze kijkt in en naar zichzelf, en ziet daarbij ook de hardnekkig zwijgende families waaruit ze kwam en waarin ze trouwde. Alleen al daarom vind ik dit requiem een geslaagd boek: well written, om het met Wilde te zeggen. Mild hoefde ik dus niet te zijn, al had dat best voor mijn eigenste werk van barmhartigheid kunnen doorgaan. Het laatste woord laat ik aan haar: "Hij is wie hij is, en ik ben wie ik ben, twee mensen die ontzettend veel van elkaar hebben gehouden. Op de een of andere manier was het niet genoeg, maar het was wel heel veel" (p. 293).
Benny Madalijns
