9 november 2026
Groeten uit het Kongorijk - De vergeten avonturen van een Antwerpenaar
Dit boekje meet vijftien op vijftien centimeter en telt amper 118 bladzijden, een hebbeding dat ik graag las als opstapje naar een ander boek dat ik later zal bespreken: ‘Over herkomst en toekomst’, bij dezelfde uitgeverij EPO, over de Congolese collectie van het Antwerpse MAS.
Op de cover van het boekje prijkt het portret dat Frans Hals in 1633 schilderde van Pieter Van den Broecke, een Antwerpse handelsreiziger wiens naam je volgens Lucas Catherine nergens aantreft in de Belgische geschiedschrijving over Congo (p. 9).
Catherine begint bij zichzelf, als Brusselse schooljongen midden de jaren 1950. Toen zijn moeder hem een schunnig liedje over een zwarte vrouw uit Kongo hoorde zingen, gaf ze hem een pak om de oren, en daaruit trekt hij zijn besluit: “Sindsdien zing ik vals, maar mijn verhalen zijn echt” (p. 7). Tegen de schoolverhalen over Henry Morton Stanley in portretteert hij een Antwerpenaar die al lang eerder aan de monding van de Kongo handel dreef. Van den Broecke, in 1585 geboren in een familie van suikerraffinadeurs, voer vanaf 1605 driemaal naar Afrika, aangelokt door de prijs van het ivoor (pp. 11-14). Zijn latere loopbaan bij de Oost-Indische Compagnie was zo glansrijk dat zijn Afrikaanse jaren in de vergetelheid raakten.
De auteur volgt de zeeroute van Texel tot aan de Kongomonding, met ruime fragmenten uit de journalen. Telkens laat hij een zin staan in het 17e-eeuwse Nederlands en schakelt hij daarna over op het Nederlands van nu (p. 21), zodat ik de klank van toen in het oor kreeg zonder te struikelen over de spelling. Met plezier las ik hoe de koopman uit louter nieuwsgierigheid de tongen van grijze papegaaien proefde (p. 86), en ook op de zijwegen van de auteur, van de mokkakoffie in Amsterdam tot het Kongolese hout in de art nouveau, ben ik hem graag gevolgd.
In de journalen leest hij vooral een tijd waarin Europeanen en Afrikanen handel dreven “tussen min of meer gelijken” (p. 17). Als kunstwetenschapper sta ik graag even stil bij het verhaal waarmee hij dat illustreert. In 1643 kreeg de Kongolese gezant Don Miguel de Castro van de Hollandse gouverneur Johan Maurits van Nassau een hoed van de beste beverwol met een lange rode pluim, en met die hoed op het hoofd liet hij zich portretteren (pp. 70-71). Over wat daartegenover stond, rept de auteur met geen woord. In Black in Rembrandt’s Time uit 2020 vermeldt Elmer Kolfin dat het gezelschap van Don Miguel diezelfde gouverneur tweehonderd tot slaaf gemaakte mensen cadeau deed (p. 38). Sindsdien kijk ik met andere ogen naar die rode pluim.
Op de achterflap staat dat Van den Broecke de samenlevingen beschreef zonder de raciale vooroordelen van later. Daar zit wat in, want wie het volk in Loango te lui vond (p. 83), had het elders net zo goed over “de luie Spaanse mannen” (p. 81), en naar mijn aanvoelen oordeelde hij als christen en als koopman, zonder dat huidskleur daarbij al een doorslaggevende rol speelde.
Wat ik uit dit boekje vooral onthoud, staat in het hoofdstuk “En toen kwam het racisme”. Catherine legt er de breuk bij 1637, toen de Hollanders de Portugezen uit het fort Al Mina verdreven en in Afrika politieke en economische macht gingen nastreven. Wie een ander wil overheersen, redeneert hij, moet zichzelf eerst wijsmaken dat hij daartoe het recht heeft (p. 97). Achter de Hollanders kunnen wij Belgen ons evenmin verschuilen, want nadat Oostende in 1781 vrijhaven was geworden, zetten Brusselse financiers van daaruit een eigen slavenhandel op (p. 98). Dat hij dit stuk van onze geschiedenis bovenhaalt, verdient waardering.
Historicus van vergeten zaken, zo heet hij op de achterflap, dat wel, maar of hij gedegen met zijn bronnen omging, is maar de vraag. Zijn verhalen mogen dan, naar eigen zeggen, echt zijn, zijn jaartallen kloppen niet altijd. Zo werkt Van den Broecke in 1607 voor “de Hollandse West-Indische Compagnie” (sic, p. 8), opgericht in 1621. Zwaarder weegt de bewering dat het n-woord pas in de jaren 1640 opduikt, omdat “wij” daarvoor enkel de term “zwarte” kenden (p. 114), want in Het N-woord vermeldt de schrijver Ewoud Sanders dat de oudere vorm “negro” al voorkomt in een Antwerpse notariële akte uit 1566.
Ik gun de man met graagte enige clementie, want een verteller met zoveel plezier in zijn vak vergeef je zo nu en dan een verkeerd jaartal. Toch mag ik als adept van vrij onderzoek verwachten dat wie zich historicus noemt zijn bronnen naslaat, zeker wanneer hij anderen verwijt dat ze de Belgische slavenhandel “graag vergeten” (p. 98). Als opstapje voldoet dit kleinood, op voorwaarde dat je de jaartallen met een korrel zout neemt.
Drie eeuwen na de reizen van Van den Broecke haalde zijn geboortestad Kongo letterlijk in huis. In 1920 verwierf het Antwerpse stadsbestuur een groot aantal Congolese cultuurvoorwerpen, en decennialang kreeg het museumpubliek amper uitleg over de precieze herkomst ervan (p. 7). Een gemengd team van Congolese en Belgische onderzoekers ging naar die herkomst op zoek, en hun bevindingen in Over herkomst en toekomst bespreek ik binnenkort.
Ook Van den Broecke noteerde wat hij met eigen ogen zag, maar altijd door de bril van een Europese koopman. Ik vermoed dat de onderzoekers van het MAS daarnaast ook steunen op mondelinge getuigenissen uit Congo zelf, zodat ook de andere kant van het verhaal een stem krijgt. Bij de Kele in Congo zegt men immers: “Een verhaal wordt verteld door wie het zelf zag” (Hondi Muhimanyi Placide, A Collection of 100 Kele (D R Congo) Proverbs and Wise Sayings, 2017, nr. 60; mijn vertaling ).
Benny Madalijns
