9 november 2026
GOED-HEILIG-MAN - Een geschiedenis van Sinterklaas
In Nederland en België wordt de geboorte- of sterfdag van Sinterklaas op 5 of 6 december nog altijd gevierd met cadeautjes voor de kinderen. De ouders doen hun kroost geloven dat de goedheiligman echt met een wit paard over de daken rijdt en pakjes door de schoorsteen gooit, recht in de schoen, die klaarstaat met een wortel voor het paard. Zijn knecht is Zwarte Piet, al heeft die figuur klappen gekregen in de heersende woke-cultuur.
Dit boek gaat bijna niet over de moderne volksheld Sinterklaas, maar over de historische bisschop Nicolaas van Myra (Turkije), een figuur die rond het jaar 300 leefde. Daartussen plaatst Kramer de middeleeuwse heilige: Sint-Nicolaas. Kramer: “Ik probeer in dit boek de beeldvorming over Sint-Nicolaas wat beter te beschrijven.” Daarvoor duikt hij in oude geschriften en maakt hij van bij het begin duidelijk dat de waarheid onbereikbaar is en blijft. Dat kan hij niet zonder kritische bemerkingen te uiten over de verspreiding van het christendom en zeker niet over de overgeleverde teksten in dat verband.
Zie de maan schijnt door de bomen
Hij had me van bij het begin mee, omdat hij zijn bevindingen relativeert met de nodige humor, die soms gewoon in de woordkeuze zit. Een paar voorbeelden: “Stond de volgende vijand alweer te trappelen”, “Was Nicolaas ook gewoon een goede gast”, “Dat hij de mazzel had om als man te zijn geboren”. Het zorgvuldig achterhalen van de geschiedenis van Sinterklaas zou een saaie boel zijn geworden, maar dankzij zijn manier van vertellen blijft docent Kramer onderhoudend. Het boek lijkt af en toe op een cursus voor zijn studenten. Hij bedankt er trouwens een paar die hebben meegeholpen.
Er zijn veel verwijzingen naar liedjes, zoals “Zie de maan schijnt door de bomen, makkers staakt uw wild geraas”, maar we vinden daarvan geen volledige teksten. Kramer gaat ervan uit dat iedere Nederlander en Vlaming die liedjes kent (en dat klopt althans voor mij!) en dus vinden we enkel aanwijzingen in titels van hoofdstukken bijvoorbeeld “Wild geraas” p. 181.
De auteur vertelt vooral verhalen die we niet kennen. Ik had nog nooit gehoord dat een groep Italiaanse kooplieden in de kerk van Sint-Nicolaas van Myra ingebroken had en het gebeente van de heilige meegenomen had naar Bari in Italië. Evenmin kende ik het verhaal dat Nicolaas zich als zuigeling al hield aan de christelijke vastentijd! Nog onbekender is het toenmalige populaire verhaal van de drie bevelhebbers die valselijk beschuldigd worden van hoogverraad, maar van hun executie op wonderbaarlijke wijze gered worden door Nicolaas.
Een beetje wonder
Een ander verhaal gaat over bisschop Nicolaas die tijdens een hongersnood in Klein-Azië een grote hoeveelheid graan kocht van een paar schepen die op weg waren naar het hof van Constantijn de Grote. Onderweg naar het hof bleek het graan op miraculeuze wijze te zijn vermenigvuldigd. Dit verhaal en een paar andere gebruikt Kramer om te vertellen over zijn zoektocht naar geschriften en/of afbeeldingen. Hij probeert te achterhalen of er een kern van waarheid inzit, wat eraan toegevoegd is en wat de auteurs wilden meedelen. De heiligheid van Nicolaas is namelijk niet altijd het hoofddoel. De scribenten moesten rekening houden met wat de heersende machten op dat moment wilden lezen en wat het volk nodig had en wilde horen (de meesten konden toen nog niet lezen of schrijven). In hoofdzaak vertrekt hij vanuit een verhaal dat hij uitgebreid bespreekt: wat zijn de bronnen en waarvoor diende het?
Ik kreeg af en toe de indruk dat hij een soort dagboek van zijn diepgravende zoektocht aan het bijhouden was. In zijn voorwoord licht hij de vele voetnoten toe: “Mijn brein werd steeds afgeleid door allerlei andere interessante zaken… waar u misschien zelf in de kroeg een keer goede sier mee kunt maken”. Kramer is een docent middeleeuwse geschiedenis, maar geeft de lezer evengoed lessen mee over de maan, over het belang van relieken, over het ontstaan van de islam, over wat Godfried Bomans over Sinterklaas te vertellen had…
Sinterklaas is overal een bekende figuur: in het hoge Noorden, in Vlaanderen en Nederland en in Azië. Ook Disney, de filmindustrie, de uitgevers van kinderboeken verspreiden de verhaaltjes in de vorm van sprookjes. Kramer tracht te achterhalen wanneer het de gewoonte werd om cadeautjes uit te delen. “Wie goed is krijgt lekkers, wie stout is de roe”: geldt dat enkel voor kinderen?
Besluit
De achterflap vermeldt: “Dit boek gaat niet op zoek naar het ‘ware gezicht’ van Sinterklaas. In plaats van een simpel verhaaltje te vertellen, toont Rutger Kramer hoe elke generatie haar eigen Sinterklaas creëerde door steeds opnieuw te putten uit de talloze verhalen over de Goed-Heilig-Man die de ronde deden doorheen de geschiedenis. Het is deze veelvormigheid, deze flexibiliteit, die ons kan helpen om te zorgen dat de oude Nicolaas ook in de nieuwe wereld zijn eigen plekje krijgt.”
In het midden vinden we afbeeldingen in kleur. Kramer verwijst er in de tekst niet uitdrukkelijk naar. Hij eindigt met “Nog steeds niet genoeg gelezen…?” maar geeft toe dat hij zich inhoudt met literatuur aan te bevelen “om de lengte van dit boek niet te verdubbelen”.
Gerda Sterk
