22 november 2026
Overpeinzingen over pijn
In 2014 sprak de Italiaanse semioticus en romanschrijver Umberto Eco een lectio magistralis uit bij de diploma-uitreiking van de Academie voor Palliatieve Geneeskunde in Bologna. Uitgeverij Prometheus brengt de bewerkte tekst van die lezing nu uit als een klein boekje, met een woord vooraf van Guido Biasco, die van 2007 tot 2017 wetenschappelijk directeur van die academie was.
Eco begint met een eerlijke bekentenis. Over palliatieve zorg wil hij het niet hebben, "aangezien ik daar te weinig van afweet" (p. 12). Hij beperkt zich tot bespiegelingen over pijn, omdat de eeuwenoude overtuiging dat pijn een onafwendbaar en uitzichtloos vonnis zou zijn, dankzij de moderne geneeskunde langzaam begint te kenteren.
Eco vertrekt bij de Griekse dichter Hesiodos. In diens Theogonie baart Eris, de godin van de duisternis en de tweedracht, naast de Honger ook de Algea, de "Pijnen die je doen huilen" (p. 13). Volgens Eco hangt pijn als universeel fenomeen samen met het andere grote thema van theologie en filosofie, de aanwezigheid van het kwaad in de wereld (p. 12).
Verhelderend is het onderscheid dat Eco maakt tussen goede en slechte pijn. De goede pijn noemt hij een "steek" die ons kort waarschuwt, zoals bij een kind dat zich aan een kaarsvlam brandt en daarna zijn vinger niet meer in de vlam steekt. Slecht wordt pijn wanneer ze aanhoudt of zelfs toeneemt, ook nadat we met een behandeling begonnen zijn (p. 18).
Het grootste deel van zijn betoog wijdt Eco aan de christelijke traditie. Eco toont hoe lang het duurde vooraleer kunstenaars Christus aan het kruis durfden af te beelden als een geslagen en misvormde man. In Renaissance en Barok groeide dat beeld volgens hem uit tot een "erotiek van de pijn", en hij ziet er nog een late echo van in The Passion of the Christ, de film van de Amerikaanse acteur en regisseur Mel Gibson (p. 23).
Daarna volgt een reeks voorbeelden van martelaren en boetvaardige heiligen. Uit de Vastenpreken van de achttiende-eeuwse predikant Sebastiano Pauli neemt hij een lange beschrijving over van een rottend lijk vol wriemelende wormen, bedoeld om de gelovigen de angst voor de dood in te prenten (pp. 32-34). Zo laat hij zien hoe diep de verheerlijking van pijn eeuwenlang in de godsdienstige verbeelding verankerd lag.
Met de geneeskunde van de Renaissance gaat Eco een nieuwe richting uit. Artsen beschouwen lichamelijke pijn voortaan als een kwaad dat bestreden moet worden, terwijl filosofen de christelijke gedachte van pijn als weg naar verlossing in seculiere termen voortzetten (pp. 40-41).
In het laatste deel keert Eco terug naar het heden. Uit zijn legerdienst herinnert hij zich een nacht met hevige griep en veertig graden koorts in een slaapzaal vol zieke soldaten. Eco wist wat hij had en vertrouwde op de mentholzalf van de legerartsen. Naast hem lagen een paar analfabete jongens de hele nacht te jammeren, en hij is ervan overtuigd dat zij meer leden omdat ze niet begrepen wat hen overkwam (p. 66). Daaruit trekt hij een conclusie die de kern van het boekje vormt: "Kennis, of beter gezegd cultuur, verhoogt de pijndrempel" (p. 67).
Hoe je mensen kunt leren om met pijn te leven, weet Eco naar eigen zeggen niet (p. 67). Hij ziet zulk onderricht als een nog onontgonnen terrein voor geneeskunde en psychologie, en misschien voor de filosofie van morgen. Met een knipoog naar het Sein zum Tode van de Duitse filosoof Martin Heidegger schrijft hij dat we allemaal zouden moeten leren te zijn-om-pijn (p. 68).
Wie een systematische verhandeling verwacht, komt bedrogen uit. Eco gaat als een belezen gids te werk en springt van Hesiodos naar Mel Gibson, met een voorliefde voor de sprekende anekdote. Het boekje is een leuk hebbeding, dat zeker niet in de boekenkast van een Eco-fan mag ontbreken.
Voor vrijdenkers is het boekje mijns inziens om nog een andere reden de moeite waard. Eco laat zien hoe de kerk eeuwenlang van pijn een weg naar verlossing maakte, en hoe predikanten het beeld van een rottend lijk gebruikten om de gelovigen angst voor de dood in te boezemen. Daartegenover plaatst hij de arts die pijn wil verzachten en de mens die zijn pijn beter verdraagt naarmate hij beter begrijpt wat hem overkomt. Om pijn draaglijker te maken, rekent Eco op kennis en cultuur (p. 67). Dat pleidooi om pijn te onderzoeken en te begrijpen ligt dicht bij het vrij onderzoek dat ik zelf hoog in het vaandel draag. Een must read voor iedereen die van god los is.
Eco besluit met een kwinkslag die we na zoveel bladzijden martelaren en wormen ook kunnen gebruiken: "Hier laat ik het bij. Veel succes met uw volgende tandartsbezoek" (p. 68).
Benny Madalijns