8 december 2025
Wie niet waagt, blijft (geloven in de) Maagd – Pleidooi voor een uitgedragen vrijzinnig-humanistische spiritualiteit
Spiritualiteit is een onderbelicht aspect binnen de humanistische levenshouding. Dit essay wil het belang ervan voor het vrijzinnig humanisme aantonen. Vrijzinnigen dienen zich spiritualiteit toe te eigenen, door die te ontkoppelen van religie.
_Vrijzinnig humanistische spiritualiteit
Er zijn al enkele stevige werken uitgebracht over de betekenis van spiritualiteit. Als politicoloog interesseert me vooral de interactie tussen machtsstructuren. Het filosofische luik laat ik hier even aan mij voorbij gaan.
Wat spiritualiteit ook mag inhouden, het gaat om het zich in essentie verbonden voelen, via lichaamsoverschrijdende ervaringen die de menselijke kennis overstijgen.
Een eenduidige definitie van spiritualiteit is er niet. Spiritualiteit kan passief ervaren worden, zoals door het ondergaan van rituelen of het plots verkrijgen van een persoonsoverstijgende ervaring. Daarnaast is er ook actieve spiritualiteit, gericht op een levenshouding met diepe ervaringen van verbinding en betekenis.
Een eenduidige definitie van spiritualiteit is er niet. Spiritualiteit kan passief ervaren worden, zoals door het ondergaan van rituelen of het plots verkrijgen van een persoonsoverstijgende ervaring. Daarnaast is er ook actieve spiritualiteit, gericht op een levenshouding met diepe ervaringen van verbinding en betekenis.
_Geen numerologie, maar cijfers
Volgens de media groeit het aantal gelovigen, meer specifiek onder de jongeren. Zou dat kloppen? In België en Vlaanderen zijn er geen cijfers ter beschikking van het aantal aanhangers van een bepaalde levensbeschouwing. Our World in Data geeft aan dat in enkele Westerse Engelstalige landen het belang van religie de laatste 30 jaar significant is afgenomen. Wellicht is dat ook België en Vlaanderen het geval.
Dat religiositeit trending is op sociale media, betekent niet dat religieus geloof toeneemt. Misschien gaat het eerder over spiritualiteit?
Een bronnenonderzoek wijst bijna uitsluitend naar (online) artikels van religieus geïnspireerde personen en media – zie hiervoor ook een column van Stine Jensen in NRC. Een krant als De Morgen en een tijdschrift als Knack refereren ook aan voornoemde primaire bronnen. Datasets zijn evenmin beschikbaar op Belgisch en Vlaams niveau. We dienen het met beperkte surveys te doen, zonder verdere, brede analyse.
Laat ons even de grotere datasets bekijken. De World Religion Database wordt beheerd door Boston University in de Verenigde Staten. Men stelt terecht dat als er al data voorhanden zijn, dit meestal vanuit de religieuze instituten zelf komt. Het komt dus vaak neer op inschattingen aan de hand van meerdere indicatoren. De primaire databron voor de World Religion Database is – jawel – een christelijke bron, met name de World Christian Database. Helaas is de World Religion Database geen open access platform, waardoor de cijfers voor België niet te zien zijn. Ook in België komen de schaarse structurele data voornamelijk vanuit de katholieke Kerk. Het aartsbisdom geeft hierover jaarlijks een rapport uit.
Pew Research Center, een onafhankelijke Amerikaanse denktank, voerde een periodiek onderzoek uit naar de evolutie in geloofsovertuigingen in 201 landen en gebieden. Het gaat dan over de ijkingsjaren 2010 en 2020. De basis van hun dataset betrof voornamelijk grootschalige bevolkingsbevragingen en tellingen. In hun methodiek wordt uitgegaan van religieuze identiteit, wat breed ingevuld kan worden. Gaat dit bijvoorbeeld over het toeschrijven aan een bepaalde traditie, met de gebruiken ervan? Of gaat het dan weer om culturele waarden zonder actieve geloofshandelingen? Is men actief of passief gelovig?
De cijfers voor België (2024) zijn als volgt: een daling van 9,1 procentpunt binnen het christendom, en een kleine stijging van 1,7 procentpunt voor de islam. Er wordt geen onderscheid gemaakt naar christelijke traditie. De vrijzinnig humanisten vinden hun thuis onder het hokje 'niet-gebonden’. Dit kent een stijging van 7 procentpunt. Van een stijging van religie is er dus geen sprake.
Helaas is er in de studie van Pew Research Center geen onderscheid gemaakt naar leeftijdscategorie. Hiervoor dienen we ons te baseren op een ouder onderzoek van 2014. Hierin wordt de evolutie van religieuze identificatie tussen 2006 en 2013 onderzocht bij Vlaamse jongeren (14-25 jaar). In 2013 was er sprake van een daling in christelijke identiteit van 10,1 procentpunt. Dit wordt deels opgevangen door een stijging van islamitische identificatie (+ 5 procentpunten). De vrijzinnigheid daalt licht, maar een ongelovige identificatie stijgt dan weer met 6,2 procentpunten.
Van een sociale mediatrend –- waar sprake is van influencers via sociale mediakanalen als TikTok – was toen nog minder sprake. Zeker wanneer er gekeken wordt naar de huidige stories-cultuur via sociale media.
Het gebrek aan accurate en voldoende gedetailleerde data geeft onvoldoende fundament voor de bewering dat religie in opmars is, en al zeker bij jongeren is dit niet zo.
_Microkosmos
Waarom een uitgebreide focus op het onderzoeken van de stelling dat religie in opmars is? Voor mij betekent dit vooral dat er sprake is van een opleving van de zoektocht naar een persoonlijke spiritualiteit. Zoals eerder aangehaald, is religieuze identiteit een diffuus begrip. Er kan dus zeker sprake zijn van begripsverwarring.
_Tussenstop in de supermarkt
Wanneer het identiteitsbegrip verder onderzocht wordt, kan het liberale denkkader antwoorden bieden op de sociologische tendensen van gemixte en gepersonaliseerde zingevende gebruiken. Ik hanteer daarbij de winkelkarmetafoor, zoals omschreven door de Nederlandse humanistische filosoof Floris Van den Berg. In deze winkelkar stapelen we verschillende identiteiten op. Net zoals etenswaren en huishoudproducten is er sprake van een grote, bijna oneindige keuze. Daarnaast kunnen we ook nog eens wisselen: hebben we de ene week zin in vis, dan kan de volgende week vlees rijkelijk de winkelkar vullen. Identiteit is een complex, stapelbaar gegeven en inwisselbaar in tijd. We hebben de vrijheid om de winkelkar te vullen met een groot aanbod aan identiteitselementen.
Laten we diezelfde metafoor ook op zingeving los. Daarbij volgt het klassieke verhaal van een Westerse wereld die zich van religieus geïnspireerde machtsinstituten ontdoet. Verder is er ook de globalisering op vele fronten. Mensen worden steeds vrijer en zijn via digitale middelen met vele mensen verbonden. De klassieke dorpse gemeenschap groeit uit tot een mondiale gemeenschap. Diezelfde digitale middelen maken ook de weg vrij voor het delen van andere opinies. Vanuit een vooruitgangsoptimisme is dat een fantastisch gegeven.
_Krishna en Jezus zitten samen op café
Zijn we dan ook zo vrij in het kiezen van onze spiritualiteit? Dat is nog een groot werkpunt. Maar zeker niet onoverkomelijk. Waarom zouden jongeren zich aangetrokken voelen tot religie? Wat mij betreft ligt de oorzaak bij het monopolie van religieuze instituties op rituelen die gelinkt zijn aan het levensverloop. Een bekend voorbeeld hiervan zijn de overgangsrituelen, waarbij een persoon overgaat naar een volgende levensfase (geboorte, proces van volwassenwording, huwelijk …).
Een ritueel op zich hoeft niet spiritueel te zijn. In essentie is een ritueel een verzameling van handelingen en symbolen. Zowel individuen als groepen kunnen rituelen uitvoeren. Ze kunnen van praktische aard zijn, bijvoorbeeld binnen een genezingsproces en de jaarcyclus. Deze worden dan zodanig ingezet voor een praktisch doel, dat spiritualiteit hier geen ingang kent. Het vormt dan een eventueel leuk nevenverschijnsel.
Het verschijnsel van 'de verstokte kerkganger’ dat afneemt, terwijl communiefeesten, huwelijken en begrafenissen toch nog een religieuze invulling krijgen, is sprekend. Mensen identificeren zich steeds minder met een religie, maar zoeken toch naar zingeving, en dat zeker bij ingrijpende gebeurtenissen. Er is met andere woorden eerder sprake van het passief ondergaan 'omdat het zo hoort’, of 'omdat ik het zo gewoon ben’. Een link met traditie is dan snel gelegd.
Gezien de Vlaamse samenleving nog sterk gestoeld is op de christelijke waarden en jaarkalender – bekijk hiervoor eens de lijst van officiële feestdagen –, levenscyclus en gebruiken, is het logisch dat er teruggegrepen wordt naar het reeds gekende: de religieuze rituelen. Misschien dat één van de belangrijkste conclusies juist is dat deze rituelen – die velen kennen – de nood aan connectiviteit inwilligen. Zo vormen deze een moment van bezinning in hyperindividualistische tijden.
Laat ik daarnaast ook uitgaan van de mogelijkheid om actief zin te geven aan het leven. Dan zijn rituelen handige rustpunten om stil te staan en zich verbonden te voelen met een groter geheel. Hoe dit ingevuld wordt, staat binnen een goddeloze, vrijzinnig-humanistische spiritualiteit iedereen vrij. Rituelen bestaan uit een samenkomen van symbolen, woorden en handelingen, waardevol voor wie ze uitvoert en beleeft. Ik vermoed dat de 'stijgende religiositeit’ waarvan sprake vooral daarover gaat.
_Terug naar de supermarkt
Misschien is dat wat de toegenomen religiositeit betekent: Zoeken naar zingeving, het zich verbonden voelen, en dit als lid van een gemeenschap uitdragen. Dat wordt ook onderbouwd door de winkelkarmetafoor: we kiezen onze levenshouding en daarmee een invulling van zingeving, van spiritualiteit.
In het rayon van spiritualiteit is er door de globalisering een zeer groot aanbod voorhanden. De A-merken – de gevestigde religieuze tradities – staan het meest zichtbaar in de etalage. Deze worden dan ook als vaste waarde en zeer kwaliteitsvol gezien. Maar is het niet net zoals bij huismerken, dat ze vaak ondergewaardeerd worden? Kwaliteit gaat niet noodzakelijk samen met de prijs en herkenbaarheid van een product.
In de context van het aanbod aan levensbeschouwingen, komt dit neer op het waarderen van verschillende levensbeschouwingen en zingevingen. Een belangrijk element daarbij vormen de ingrediënten. Die kunnen per persoon naar keuze samengesteld worden. Hierbij gaat het dan vooral over rituelen en symbolen: zij maken een groot deel van de productsamenstelling uit.
De klassieke rijen aan brikken en potten zijn tegenwoordig niet meer aan de orde. Er is eerder sprake van gecategoriseerde producten in bulktonnen. We kennen allemaal wel die muur in de hippe supermarkt waar droge voeding zoals noten en granen uit grote glazen bokalen komen. Niets leukers dan zelf de ideale mix samen te stellen. Zo kan het ook met zingeving.
De instituten, zoals de katholieke Kerk, vormden het omhulsel. Zij hielden de productsamenstelling nauwlettend in de gaten. Maar met het wegvallen van de verpakking, kan ook hierin naar eigen vermogen gemengd en gemixt worden. Dat er sommige mixen beschikbaar zijn onder de noemer van een religieuze traditie gaat louter om wat het beste verkoopt; uiteindelijk eten we ook alleen maar datgene wat wij het lekkerste vinden.
_Humanistische spiritualiteit vergt durf
De georganiseerde vrijzinnigheid dient gebruik te maken van de opkomst van machtsvrije spiritualiteit. Nu de invloed van religieuze instituties tanende is, vormt dit hét momentum om de verpakkingsvrije spiritualiteitsbulk te omarmen en actief uit te dragen.
Een actieve spiritualiteit vergt durf. Het is een gekozen levenshouding, die erop gericht is steeds meer naar samenhorigheid te streven. Uiteraard is deze spirituele invulling zonder god en zonder macht. Transcendente ervaringen kunnen evengoed ervaren worden vanuit methodieken, meditaties, rituelen, symbolen enzovoorts die gericht zijn op het overstijgen van de menselijke beperkingen, wetende dat we zonder goddelijke interventie ook ego-overschrijdende ervaringen van intense verbondenheid kunnen ervaren.
We mogen niet talmen met dit uit te dragen. Er zijn reeds andere levensovertuigingen die een ruimere spiritualiteit integreren in hun zingevend kader. Denk maar aan het actief inzetten van Taizé-spiritualiteit bij de christenen. Ook – boeddhistisch geïnspireerde – meditatie kent een opmars, wat ook een potentiële bedreiging vormt voor een vrijzinnig-humanistische spiritualiteit. Helaas zijn er geen representatieve en betrouwbare cijfers voorhanden voor ons land. Wel weet een VS-studie van Davies, Faschinger, Galante en Van Dam een stijging van het aantal personen die mediteert op te tekenen. Dit gaat over een periode van 2002-2022. In 2020 zou 18,3% van de Amerikaanse volwassenen meditatie beoefenen. Ook yoga is een populaire praktijk, met 16,8%. Daarnaast kan uit de grote non-spirituele focus van onder andere werkgevers op deze methodieken een verhoogde aandacht hierop kenbaar worden. Vraag is dan ook of deze non-spirituele trend in functie van economische doelstellingen niet hetzelfde is als de vroegere dogmatische zingeving.
Uiteraard zijn methodieken als meditatie en mindfulness geen bedreiging op zich, ze zijn zelfs in pure vorm een verrijking. Het vormt daarentegen een gevaar wanneer er zich een spiritualiteit ontwikkelt die zich baseert op een nieuw soort goddelijke transcendentie (denk maar aan new age). Ook de link met kwakzalverij en pseudowetenschap is hierbij snel gemaakt.
_Aanbevelingen voor de georganiseerde vrijzinnigheid
Spiritualiteit is voor iedere persoon van belang. Hierbij wil ik enkele aanbevelingen doen aan de georganiseerde vrijzinnigheid. Ik doe dit op drie niveaus: micro (individu), meso (groep) en macro (samenleving).
Draag een humanistische spiritualiteit uit die:
1) het belang van een individuele invulling van rituelen en symboliek onderstreept (microniveau);
Er kan enerzijds beroep gedaan worden op rituelen en symbolen uit verschillende culturen, uiteraard ontdaan van een goddelijke macht. Anderzijds kan ruimte gegeven worden aan spirituele handelingen die voortkomen uit de wetenschap en het erkennen van de eindige ratio waarover de mens beschikt. Beide houdingen kunnen al dan niet gecombineerd worden.
2) daarnaast ook inzet op een interindividuele invulling. Want door samen naar meer diepgang te streven, komt dit zowel de groep als het individu ten goede (micro- en mesoniveau);
Door het individu leiding te doen nemen in het spiritueel invullen van zijn/haar/hen eigen leven, wordt er een beroep gedaan op burgerschapszin. Dit wilt zeggen: door actief aan een ego-overschrijdende levensloop te bouwen, neemt het individu ook zodanig een actieve rol in de samenleving op, zodat deze individuele actie ook diezelfde samenleving ten goede komt. Spiritueel handelen is met andere woorden een daad van actief burgerschap.
3) de Vlaamse publieke opinie warm maakt voor het volgen van een spiritueel-zingevend pad (macroniveau);
Het is van belang om een actieve rol in het publieke debat op te nemen. De vrijzinnig-humanistische overgangsrituelen (lentefeest of huwelijk) zijn reeds bekend onder de Vlaming. Grijp die herkenning aan om ook erkenning over het eigenaarschap van de vrije invulling van deze rituelen, zonder goddelijk dogma, te verkrijgen. Het publieke speelveld ligt open; nu is het nog zaak ons eigenaarschap hierover op te pakken en uit te dragen.
4) verschillende methodieken aanreikt om spiritualiteit te kunnen ervaren (macroniveau);
Vormt een verlengde van aanbeveling drie. Door (in groep) in te zetten op een vrije, adogmatische spiritualiteit, leert de Vlaming een vrijzinnig-humanistische levenswandel actief kennen. Dit kan via samenkomsten in bijvoorbeeld de huizenvandeMens, eventueel ook in samenwerking met andere middenveldorganisaties. Dit vormt een uitgesproken voorbeeld van praktisch humanisme.
5) ook rekening houdt met de jongerendoelgroep, door in te pikken op de nieuwe communicatievormen (storytelling) via rolmodellen (macroniveau);
Uit bovenstaande analyse blijkt dat er in de publieke opinie gesproken wordt van een 'religieuze trend’ bij jongeren. Hierbij wordt handig gebruik gemaakt van influencers via de methodiek van storytelling, onder andere via Instagram-reels en TikTok. Door het vrijzinnig humanisme ook op deze platformen via toegankelijke rolmodellen uit te dragen, kunnen onze antwoorden in de zoektocht naar spiritualiteit ook deze (groeiende) groep bereiken.
Enkel door verschillende acties op alle drie de niveaus uit te werken, kan de georganiseerde vrijzinnigheid eigenaarschap over het thema verkrijgen.
_Call to action
Grijp als spiritueel persoon die vrijheid vast. Neem het leven in handen door te streven naar een actieve levenswijze gebaseerd op menselijke kennis en verbondenheid. Door de beperkingen van het menselijke intellect te erkennen en bestuderen, kan een spirituele levensloop met waardevolle persoonsoverstijgende ervaringen uitgebouwd worden.
Wees als vrijzinnig-humanistische gemeenschap trots op de vrijheid waarin spiritualiteit beleefd kan worden. Draag een mensgerichte humanistische spiritualiteit, waarbij rituelen een handig referentiepunt betekenen in het streven naar een doelgerichte levenshouding. Deze stap dient zeer binnenkort genomen te worden. Het lijkt een sprong in het diepe, maar dat is het niet.
Redenen genoeg om de stap naar een vrijzinnig-humanistische spiritualiteit te zetten. Want wie niet waagt, geeft toe aan een religieuze invulling van spiritualiteit. Want wie niet waagt, blijft geloven in een hogere macht, of dat nu Krishna, de Boeddha of Moses is, of de heilige Maagd.