29 januari 2026
De blinde vlek van links en de triomf van het ressentiment
De opmars van Donald Trump en zijn geestverwanten is vaak verklaard als het resultaat van listige propaganda, mediabeheersing en een nationalistisch appél. Inderdaad, sociale echokamers en clickgretige journalistiek delen in de verantwoordelijkheid, maar wie die verklaring als volledig aanvaardt, onderschat de diepere, structurele dynamiek die eraan ten grondslag ligt. In plaats van de reële onderliggende zorgen van brede bevolkingsgroepen te erkennen, heeft links ze ontkend, gebagatelliseerd of moreel gediskwalificeerd. Daarmee liet het precies die thema's – migratie, culturele identiteit, nationale grenzen, publieke veiligheid – over aan populisten, die ze zonder concurrentie konden claimen, framen en uitvergroten.
Het resultaat is dat de strijd tegen extreemrechts vaak wordt gevoerd met de verkeerde middelen. Morele verontwaardiging, intellectuele superioriteit en het wegzetten van politieke tegenstanders als 'deplorables' werken contraproductief. Juist het weigeren om de culturele en existentiële onzekerheden waarmee mensen worstelen serieus te nemen, creëert het vacuüm waarin populisme welig tiert.
Ressentiment is daarbij de kernmotor. Het gaat om een diep ervaren wrok bij mensen die zich verraden of genegeerd voelen door de maatschappelijke elite. Extreemrechts benut dit door concrete ervaringen van sociaal-culturele spanning – of die nu gaan over migratie, globalisering of identiteit – te herformuleren als tastbare bewijzen van elitaire minachting. Populisme floreert in die vertaalslag: het gaat niet om de abstracte waarheid, maar om de waarachtigheid van de ervaring.
Trump is daar een schoolvoorbeeld van. Zijn aantrekkingskracht is niet gebouwd op rationele argumentatie, maar op het aanspreken van morele intuïties zoals loyaliteit, autoriteit en gemeenschapszin (zie het werk hierover van Jonathan Haidt). Voor zijn aanhangers belichaamt hij de erkenning van hun frustraties, ongeacht de feitelijke juistheid van zijn woorden. Dat verklaart waarom een politicus die evident onwaarheden verkondigt, toch als authentiek kan worden ervaren: hij sluit aan bij het emotionele ritme van zijn achterban.
Links daarentegen heeft zich te vaak teruggetrokken in een technocratisch isolement, waar politiek beleid wordt ontwikkeld zonder aansluiting bij de belevingswereld van de burger. Maatschappelijke transformaties – of het nu gaat om migratie, genderkwesties of culturele diversiteit – worden voorgesteld als morele vanzelfsprekendheden, waarbij tegenstemmen al snel als achterlijk of xenofoob worden gebrandmerkt. Wat vaak wordt miskend, is dat veel mensen zich niet primair verzetten tegen de inhoud van veranderingen, maar tegen de snelheid, de toon en de schijnbare onontkoombaarheid ervan. Deze vaststelling is geen pleidooi voor appeasement of voor het accepteren van onmenselijke ideologieën, maar een oproep tot introspectie. Links kan alleen geloofwaardig blijven als het de grondtoon van maatschappelijk ongemak serieus neemt, zonder ideologische toegevingen te doen, maar wel door methodische bescheidenheid en retorische intelligentie te herwinnen.
Wanneer vertrouwde structuren – taal, gezin, werk, gemeenschap – onder druk komen te staan, ontstaat een zoektocht naar nieuwe kaders. Het internet fungeert daarbij als marktplaats van alternatieve verhalen, variërend van het groteske tot het gevaarlijke, maar alle inspelend op een onvervuld verlangen naar zingeving.
De liberale democratie redt het niet met louter rationele argumenten of verwijzingen naar verdragen ('het moet van Europa of Genève' als een soort alles oplossende kreet). Haar legitimiteit zal opnieuw zichtbaar moeten worden gemaakt door haar principes tastbaar te verbinden met de dagelijkse ervaringen van burgers. Alleen door culturele empathie te combineren met politieke helderheid kan ze de voedingsbodem van het ressentiment uitdrogen – en zo voorkomen dat de toekomst wordt gegijzeld door zij die het verleden als wapen hanteren.
Ik heb helaas ondervonden dat ik ad nauseam moet benadrukken dat het niet de linkse progressieve waarden zijn, noch de meer dan noodzakelijke woke-bekommernissen, waartegen ik mij verzet. Maar het is de arrogante en dwingende toon die contraproductief is en ook mijn waarden schaadt. Dit toont de fundamentele paradox van het huidige debat: elke poging om de wijze van communicatie te bespreken wordt door velen geïnterpreteerd als een aanval op de waarden zelf.