11 februari 2026
Een nieuwe wereld, dankzij de atoombom. 'The New Men' van C.P. Snow
Als de Britten een bom kunnen ontwikkelen die de vijand definitief ten gronde richt, de atoombom dus, staat de deur naar een nieuwe, betere wereld helemaal open, een wereld bevolkt door Nieuwe Mensen – 'The New Men' uit de titel. Dit is de achterliggende gedachte: de borging van het Goede door de totale vernietiging van het Kwade, voor eens en altijd. Een gloednieuw tijdperk voor de mens ligt in het verschiet, dankzij de wetenschap. En wie anders kan voor een wereld van New Men instaan dan New Men-in-wording, of toch minstens zelfverklaarde New Men?
_Een Britse bom?
Het is absoluut geen toeval dat juist beoefenaars van de exacte wetenschappers die allesomvattende, voor eeuwig bedoelde ethische doelen nastreven – en geen menswetenschappers, en al zeker geen filosofen. Binnen het humanisme, dat per definitie de gehele Mens omvat, won de wetenschappelijk stroming langzamerhand aan invloed. Nu zet het de toon.
Wanneer de Tweede Wereldoorlog begint, gaat de gewaardeerde Britse wetenschapper Lewis Eliot in openbare dienst om het vaderland zo beter te kunnen dienen. Noem het gerust patriottisme. Er staat immers heel veel op het spel, want de wedloop naar de aanmaak van de atoombom is begonnen: in Duitsland, de VS en in het Verenigd Koninkrijk zelf. Dat de geallieerden de vijand vóór moeten zijn, staat buiten kijf. Maar hoe zit dat onder de geallieerden? Geven de Britten hun bescheiden proefnemingen op omdat de Amerkanen toch al voor liggen, of zetten ze in op hun eigenste bom? Die keuze gaat niet enkel over wetenschappelijke ontwikkeling, maar ten gronde over politiek – en onvermijdelijk om ethiek.
De politieke loopbaan van de Britse Minister voor Wetenschappen loopt ten einde, waarom zou hij zich niet wagen aan een eigen, Brits atoombomproject? Valt er geen eer te halen, dan valt er evenmin eer te verliezen, want zo nodig hevelt hij de zaak over naar de VS, ten teken van vriendschap.
Ambtenaar-wetenschapper Lewis Eliot, die heel erg lijkt op de auteur, is bevoegd voor de selectie van wetenschappelijk personeel. En wanneer de kans op een Brits atoombomlaboratorium groeit, denkt Lewis aan zijn broer Martin: weliswaar minder befaamd als wetenschapper dan hijzelf, maar intelligent en niet onbekend met atoomfysica, 'nuclear fission'.
Ambtenaar-wetenschapper Lewis Eliot, die heel erg lijkt op de auteur, is bevoegd voor de selectie van wetenschappelijk personeel. En wanneer de kans op een Brits atoombomlaboratorium groeit, denkt Lewis aan zijn broer Martin: weliswaar minder befaamd als wetenschapper dan hijzelf, maar intelligent en niet onbekend met atoomfysica, 'nuclear fission'.
_Twintigste-eeuwse twijfel
Dat is de context van The New Men, een klassieke roman met duidelijke protagonisten die een psychologische ontwikkeling doormaken, welomlijnd maar altijd in een gespannen verhouding met derden, met de Andere, twijfelend aan zichzelf, twijfelend vooral aan de juiste contouren van de juiste samenleving, zoals dat in de twintigste eeuw gebruikelijk was, denken we maar aan het expressionisme, maar ook aan het ontluikende existentialisme en absurdisme: Sartres L'existentialisme est un humanisme dateert van 1946, Le mythe de Sisyphe van Camus werd in 1942 gepubliceerd. Denken we ook maar aan de twijfel die inherent is aan wetenschap. The New Men vormt een onderdeel van een reeks romans, die je een saga zou kunnen noemen: het leven van Lewis Eliot doorheen de twintigste eeuw, zowel het individu als zijn maatschappelijke context. De eenvormigheid heeft plaatsgemaakt voor keuzemogelijkheden. De keuzemogelijkheden leiden tot vragen over het Goede en het Juiste, niet enkel voor de elite, maar voor iedereen.
_Wat kan, zal
Martin Eliot ontpopt zich tot een ware wetenschapper. De bom wordt ontwikkeld uit patriottisme, als blijk van antinazisme, voor 'the love of power', als uiting van geloof in een nieuwe samenleving, als uiting van voorbeeldig burgerschap, vooral vanwege de upper class. Maar de bom wordt vooral ontwikkeld omdat het kan: een typisch Westerse houding. Wat kan worden ontwikkeld, zal ook worden ontwikkeld. Wetenschap mag niet worden afgeremd. Weten en kennen vormen een pilaar van het moderne denken en simpelweg van het hele Zijn. Helaas kunnen kennis en wetenschap zich nooit ontdoen van de volledige maatschappelijke context en met name van de politiek, inclusief prestige, concurrentie, naijver en de machtsspelletjes van de moderne staten, met inbegrip van de Sovjet-Unie.
_Gebanaliseerde ethiek
Vrij snel rijzen ethische vragen, die in naam van de autonome wetenschap worden gebanaliseerd en weggemoffeld: het Britse labo werkt verder nadat Duitsland is verslagen, na Hiroshima en na Nagasaki. Hiroshima wekt verbijstering op, vooral bij Lewis Eliot. Nagasaki brengt loutering en aanvaarding.
Het bijzondere Britse atoominstituut, ooit een zelfverklaard baken van de Nieuwe Mens, verwatert tot een wetenschappelijke instelling als een ander. De pragmatiek wint: als het VK nog iets wil betekenen naast de VSA en de Sovjet-Unie, dan moét er een eigen bom komen. Punt. De ethische vragen worden netjes uitgebalanceerd en verworden tot hypocrisie: Hiroshima en Nagasaki zijn misschien een brug te ver, maar een bom gooien op onbewoond gebied vinden de Britse wetenschappers best aanvaardbaar.
Het bijzondere Britse atoominstituut, ooit een zelfverklaard baken van de Nieuwe Mens, verwatert tot een wetenschappelijke instelling als een ander. De pragmatiek wint: als het VK nog iets wil betekenen naast de VSA en de Sovjet-Unie, dan moét er een eigen bom komen. Punt. De ethische vragen worden netjes uitgebalanceerd en verworden tot hypocrisie: Hiroshima en Nagasaki zijn misschien een brug te ver, maar een bom gooien op onbewoond gebied vinden de Britse wetenschappers best aanvaardbaar.
Uiteindelijk laat projectleider Martin Eliot de zaak los en neemt genoegdoening met een wat grijs academisch bestaan. Het lijkt ethisch dus wel goed te komen en de broers vinden elkaar weer. Ondertussen is het kwaad geschied.
De idee dat vernietiging van de vijand, van het Kwade, niet alleen moreel verantwoord is, maar de deur zou openen naar een betere samenleving, bewoond door New Men, dat perspectief is verdwenen.
De idee dat vernietiging van de vijand, van het Kwade, niet alleen moreel verantwoord is, maar de deur zou openen naar een betere samenleving, bewoond door New Men, dat perspectief is verdwenen.
(Dit artikel is het eerste deel van een reeks over de figuur Lewis Elio, tegelijk over het individu en de maatschappelijke context. Hier gaat het over WO II en de wedloop naar de aanmaak van de atoombom in VK, Duitsland ende VS. Oorspronkelijk gepubliceerd in De Groene Belg 3003, 20 oktober 2025.)
_Referentie
C.P. Snow, The New Men, Macmillan, 1954.
_De auteur
C.P. Snow (1905-1980) is niet alleen een goede, klassieke romanschrijver die succes oogstte met zijn Eliot-reeks over het individu in de twintigste eeuw, maar ook een groot wetenschapper in de moleculaire fysica én een topambtenaar, net zoals zijn hoofdpersonage Lewis Eliot. Snow is echter ook de auteur van het vrij beroemd geworden essay 'The Two Cultures and the Scientific Revolution' (1959). Daarin betoogt hij dat de Westerse intellectuele traditie in twee culturen aan het uiteenvallen is, de menswetenschappen – 'the humanities' – en de exacte wetenschappen – 'science' – wat de benadering en de oplossing van maatschappelijke problemen alleen maar bemoeilijkt. The New Men geeft uiting aan deze bezorgdheid. Voor wie het interesseert: in De wijzen en de Zotten, legt prof. em. Ronald Commers haarfijn uit hoe het humanisme uiteenviel in een humanistische en een wetenschappelijke tak en vooral hoe de wetenschappen het maatschappelijk pleit wonnen.