12 maart 2026
Focus – in de schijnwerpers: William Donald Hamilton (1936-2000) (deel 2)
De man achter de wetenschap
In het eerste deel van dit artikel lag de focus op Hamiltons wetenschappelijke erfenis: zijn inclusieve fitnesstheorie en zijn blijvende invloed op de moderne sociobiologie. Maar ideeën ontstaan nooit los van de mensen die ze formuleren. In dit tweede deel verschuiven we daarom de aandacht naar de mens achter de wetenschap: een bedachtzame, soms verlegen wetenschapper met een opvallende gevoeligheid voor de natuurlijke wereld.
William Donald Hamilton was niet alleen een uitzonderlijk theoreticus, maar ook een gepassioneerd naturalist met een eigenzinnig karakter. Zoals Ullica Segerstråle beschrijft in Nature’s Oracle: A Life of W.D. Hamilton, kon hij de evolutie niet ‘uitzetten’. Hij keek voortdurend met een evolutionaire bril naar de wereld. Tijdens een wandeling, een gesprek of het observeren van een insect zag hij overal patronen van selectie, verwantschap, conflict en co-evolutie. Evolutie was voor hem geen methode die je af en toe toepast, maar een permanente manier van denken.
Bezoekers van zijn huis in Wytham Village bij Oxford troffen hem vaak aan tussen stapels papieren, veldnotities en onafgewerkte berekeningen. Zijn werkethiek was intens. Ook ’s avonds bleef hij werken aan simulaties en theoretische modellen. Achter die gedrevenheid schuilde een diepe liefde voor de natuur. Hamilton herkende insecten en planten op meters afstand. Tijdens wandelingen vielen hem details op: een spinnenweb, een schimmelplek op een blad, het gedrag van een mier, die voor hem telkens weer aanleiding vormden tot nieuwe evolutionaire inzichten.
Hamilton bezat bovendien een opmerkelijke empathie voor organismen. Segerstråle vertelt hoe hij soms probeerde te denken vanuit het perspectief van een virus om een evolutionaire strategie te doorgronden. Die sterke identificatie met andere levensvormen maakte hem sociaal soms wat onaangepast. Veel collega’s beschreven hem als verlegen: zacht van stem, terughoudend in grote groepen en zichtbaar ongemakkelijk wanneer hij zijn ideeën mondeling moest toelichten. Hij voelde zich vaak meer op zijn gemak bij studenten en jonge onderzoekers dan bij formele academische bijeenkomsten.
_Robert Trivers over Hamilton
Die verlegenheid werd vooral zichtbaar tijdens publieke optredens. De Amerikaanse bioloog Robert Trivers beschrijft hoe Hamilton in 1969 aan Harvard een lezing gaf. Hij sprak zo zacht dat vrijwel niemand hem kon verstaan, schreef formules op het bord, maar bleef met zijn rug naar het publiek staan en bood vijftig minuten lang geen enkel overzicht van zijn gedachtegang. Studenten grapten nadien dat ze soms dachten dat Hamilton zelf zijn theorieën niet volledig begreep, een idee waarop Hamilton met zelfspot reageerde. Hij zei eens dat zijn ideeën ‘helderder worden naarmate ze minder goed uitgelegd worden’. Hoewel hij later iets vaardiger werd als spreker, bleef zijn stijl zacht, bedachtzaam en soms ontwapenend onhandig.
Trivers vertelt ook nog hoe Hamilton ooit een gewapende overvaller in Brazilië van zich af vocht. Die gebeurtenis vormde een onverwachte illustratie van zijn fysieke vastberadenheid. Dezelfde koppigheid kwam naar voren in intellectuele discussies. Hamilton bracht zijn standpunten langzaam maar onwrikbaar naar voren, met een koppige standvastigheid, alsof hij zich liet leiden door een intern kompas. Zijn denken was complex en gelaagd: waar anderen in losse noten dachten, dacht Hamilton in akkoorden: subtiel, samenhangend en diepgaand.
Trivers herinnerde zich daarnaast een moment tijdens een Darwinlezing in Oxford over de evolutionaire functie van zelfbedrog. Hamilton merkte op dat hij tot voor kort niet had geloofd dat zelfdeceptie biologisch mogelijk was. Voor Trivers illustreerde dit zowel Hamiltons radicale toewijding aan waarheid als zijn wereldvreemdheid: hij kon zich zo volledig verliezen in abstract denken dat hij soms vergat hoe vanzelfsprekend bepaalde menselijke eigenschappen voor anderen waren.
_Conflict met John Maynard Smith
Tot de meer pijnlijke episodes in Hamiltons carrière behoorde zijn conflict met de Engelse evolutiebioloog John Maynard Smith. In de vroege jaren zestig probeerde Hamilton zijn ideeën over altruïsme aan hem uit te leggen, op aanraden van zijn supervisor. Het gesprek liep op niets uit. Maynard Smith toonde weinig interesse, stelde geen vragen en liet de jonge Hamilton verward achter. De teleurstelling werd groter toen Hamilton in 1964 in Nature een brief van Maynard Smith las waarin deze de term kin selection introduceerde voor een idee waar Hamilton jarenlang in relatieve isolatie aan had gewerkt. Hoewel Maynard Smith naar Hamilton verwees, gaf hij tegelijk opvallend veel krediet aan J.B.S. Haldane, bekend om zijn beroemde maar losse uitspraak dat hij zijn leven zou geven ‘voor twee broers of acht neven’. Haldane had die gedachte echter nooit uitgewerkt in een formeel wiskundig model.
Voor Hamilton voelde het alsof zijn zorgvuldig opgebouwde theorie, inclusief haar wiskundige fundament, werd teruggebracht tot een losse intuïtie van Haldane. Segerstråle beschrijft hoe pijnlijk dit voor hem was. Hij ervoer het alsof zijn werk vóór publicatie werd weggekaapt en zijn prioriteit werd verschoven. Pas vele jaren later kwam er een vorm van erkenning. In een briefwisseling gaf Maynard Smith toe dat Hamilton destijds onvoldoende krediet had gekregen en dat de studie van sociale evolutie toen weinig belangstelling genoot. Toch bleef de wonde uit de vroege jaren zestig Hamilton nog lang bij.
_George Price
Een van de meest intense relaties in Hamiltons leven was die met de briljante maar excentrieke Amerikaanse populatiegeneticus George Price. Price had onafhankelijk de Price-vergelijking ontwikkeld en schreef Hamilton daarover een brief. Dat contact groeide uit tot een intense intellectuele en persoonlijke band. Price was echter psychisch kwetsbaar en diep religieus. Hij probeerde altruïsme niet alleen te begrijpen, maar ook te leven, tot in extreme vormen. Hij gaf zijn bezittingen weg, leefde onder daklozen en raakte uiteindelijk volledig ontredderd. Hamilton bleef hem bezoeken, steunen en serieus nemen, zelfs toen Price dakloos was. Toen Price in 1975 zelfdoding pleegde, was Hamilton diep aangeslagen. Hij beschouwde hun samenwerking als een van de meest betekenisvolle intellectuele relaties van zijn leven.
_Hamiltons mensbeeld en visie op cultuur
Hamilton had een uitgesproken mensbeeld. In tegenstelling tot onderzoekers die de nadruk legden op culturele flexibiliteit, benadrukte hij consequent de evolutionaire dieptestructuren van menselijk gedrag. In lezingen en essays, onder meer tijdens een antropologische conferentie in 1973, betoogde hij dat eigenschappen zoals xenofobie, agressie, coalitievorming en wantrouwen geen culturele afwijkingen zijn, maar plausibele producten van natuurlijke selectie. Mensen waren volgens hem geen blanco bladen waarop cultuur willekeurig kon schrijven. Het genetische systeem had hen voorbereid met psychologische neigingen die ooit adaptief waren in een wereld van intergroepconflict en beperkte hulpbronnen.
Daarmee verzette Hamilton zich tegen wat hij zag als een vergoelijkend mensbeeld. Oorlog en geweld beschouwde hij niet als historische vergissingen, maar als krachten die een reële rol hebben gespeeld in de menselijke evolutie. Hoewel hij culturele factoren niet ontkende, zag hij cultuur vooral als een dunne laag over diepere biologische drijfveren. In zijn scherpe formulering ‘houdt de natuur cultuur aan de leiband’. Niet alle familiestructuren die logisch konden worden bedacht, bestaan ook daadwerkelijk in de antropologische werkelijkheid. Cultuur was volgens hem vaak een ‘braggart’: het nam de eer voor gedrag dat eigenlijk door genen gestuurd werd. Zijn visie was dat cultuur genetische impulsen kan verzachten of esthetisch verfraaien. Hij gaf ook aandacht aan het concept van memes, zoals beschreven door Richard Dawkins: culturele eenheden die zichzelf verspreiden en zich ontwikkelen op een manier die lijkt op genetische evolutie. Sommige memes kunnen volgens Hamilton een onevenredige invloed op samenlevingen uitoefenen, doordat ze sneller worden doorgegeven of sterker worden opgepakt dan andere ideeën. Tegelijk erkende hij dat menselijk gedrag en voorkeuren nooit volledig aan cultuur of genetica toe te schrijven zijn, maar vaak een complexe combinatie van beidevormen.
Deze evolutionair-biologische blik op menselijke aard en gedrag komt uitgebreid aan bod in Hamiltons verzameld werk in drie volumes Narrow Roads of Gene Land, waarin hij zijn wetenschappelijke papers combineert met persoonlijke commentaren, reflecties en context over zijn denkproces. Zijn betrokkenheid bij ethische en maatschappelijke vraagstukken kwam voort uit biologisch realisme: alleen door onszelf te begrijpen zoals we geëvolueerd zijn, kunnen we verstandig omgaan met de risico’s van technologie, medische vooruitgang en sociale organisatie.
_Laatste jaren
Hamiltons laatste jaren stonden in het teken van veldwerk in Afrika. Tijdens een expeditie naar Congo, waar hij onderzoek deed naar de oorsprong van HIV en materiaal verzamelde van in het wild levende primaten, raakte hij besmet met malaria. Ondanks tekenen van verzwakking trok hij opnieuw diep het regenwoud in. In een van zijn laatste e-mails, geschreven vanuit Entebbe (Oeganda), meldde hij dat het veldwerk ‘zeer succesvol’ was geweest, al voelde hij zich opnieuw ziek. Kort na zijn terugkeer in Londen verergerden zijn gezondheidsproblemen en raakte hij in coma. Wekenlang waakten familie en vrienden bij hem. Uiteindelijk faalden zijn organen één voor één. Op 7 maart 2000 stierf hij.
Er deden wilde verhalen de ronde, mede geïnspireerd door een tekst van Hamilton zelf, waarin hij schreef dat hij in een tropisch oerwoud begraven wilde worden en door kevers onder de aarde opgenomen. In werkelijkheid werd hij begraven nabij zijn geliefde Wytham Woods, dicht bij Oxford. Zijn dood liet een diepe leegte achter, maar ook een blijvende aanwezigheid in de vorm van zijn ideeën.
Hamilton was een wetenschappelijke visionair. Zijn scherpte, zijn onvermoeibare nieuwsgierigheid en zijn vermogen om patronen te zien waar anderen chaos zagen maakten hem tot een van de meest originele denkers van de twintigste eeuw. Achter die genialiteit schuilde een zachte, bescheiden en soms wereldvreemde man, met humor, en een groot respect voor de natuur. Zoals Segerstråle het samenvatte: Hamilton was Nature’s oracle, iemand die de verborgen patronen van het leven niet alleen zag, maar ook wist over te brengen aan wie bereid was aandachtig te luisteren.
_Verder lezen
- Axelrod, R., & Hamilton, W.D. (1981). The evolution of cooperation. Science, 211, 1390-1396.
- Cliquet, R. (2010). Biosocial interactions in modernisation. Masaryk University Press.
- Fisher, R.A. (1930, 1958). The genetical theory of natural selection. Dover Reprint.
- Haldane, J.B.S. (1932). The causes of evolution. Longmans Green.
- Hamilton, W.D. (1963). The evolution of altruistic behavior. American naturalist, 97, 354-356.
- Hamilton, W.D. (1964). The genetical evolution of social behaviour, I and II. Journal of Theoretical Biology, 7, 1-52.
- Hamilton, W.D. (1966). The moulding of senescence by natural selection. Journal of Theoretical Biology, 12, 12-45.
- Holt, R. D., McPeek, M. A., Moran, N. A., & Seger, J. (1999). 1998 Sewall Wright Award: William Donald Hamilton. The American Naturalist, 153(1), 0.
- Maynard Smith, J. (1964). Group selection and kin selection. Nature, 201, 1145-1146.
- Nowak, M. A., & Highfield, R. (2011). SuperCooperators : altruism, evolution, and why we need each other to succeed. Free Press.
- Nowak, M.A., Tarnita, C.E., & Wilson, E.O. (2010). The evolution of eusociality. Nature, 466, 1057-1062.
- Segerstråle, U. C. O. (2013). Nature’s oracle : the life and work of W. D. Hamilton. Oxford University Press.
- Segerstråle, U. C. O. (2000). Defenders of the truth : the battle for science in the sociobiology debate and beyond. Oxford University Press.
- Trivers, R.L. (1971). The evolution of reciprocal altruism. Quarterly Review of Biology, 46(1), 35-57.
- Trivers, R. (2002). Natural selection and social theory : selected papers of Robert Trivers. Oxford University Press.