8 januari 2026
De kronieken van de dood - Opstand en executies in de Nederlanden
Het beeld dat we hebben van de zestiende eeuw is in hoge mate beïnvloed door populaire cultuur: literatuur, radio en televisie schetsen vaak een geromantiseerd of juist overdreven gruwelijk beeld. We zien executies als spektakels voor een bloeddorstige menigte, maar de historische realiteit was vaak complexer en genuanceerder.
Een andere blik
Met haar boek De kronieken van de dood: Opstand en executies in de Nederlanden doet historica Isabel Casteels een boeiende inspanning om dit beeld te corrigeren. Voor het doctoraal proefschrift, waarop haar boek is gebaseerd, las zij duizenden beschrijvingen van terechtstellingen. Zij baseert zich op de geschriften van kroniekschrijvers uit die tijd—vaak geletterde mannen uit de middenklasse met een publieke functie. Hun verslagen zijn natuurlijk subjectief dus enige reserve is nodig. Maar het zijn niettemin primaire bronnen/getuigen die de kans bieden om inzicht te krijgen op hoe de tijdgenoten deze gebeurtenissen écht beleefden. De auteur citeert hen vaak letterlijk in hun oorspronkelijk taalgebruik, dat leest soms moeilijker maar het verhoogt de authenticiteit. Bijvoorbeeld over de beul: “Dar is de scherprichter mit een swarten seer engen rock, dat hoefft und ansicht is mit een swarte cappe bedecket, daarin twee ogengaten sint, so kumt de scherprichter an”.
Met haar boek De kronieken van de dood: Opstand en executies in de Nederlanden doet historica Isabel Casteels een boeiende inspanning om dit beeld te corrigeren. Voor het doctoraal proefschrift, waarop haar boek is gebaseerd, las zij duizenden beschrijvingen van terechtstellingen. Zij baseert zich op de geschriften van kroniekschrijvers uit die tijd—vaak geletterde mannen uit de middenklasse met een publieke functie. Hun verslagen zijn natuurlijk subjectief dus enige reserve is nodig. Maar het zijn niettemin primaire bronnen/getuigen die de kans bieden om inzicht te krijgen op hoe de tijdgenoten deze gebeurtenissen écht beleefden. De auteur citeert hen vaak letterlijk in hun oorspronkelijk taalgebruik, dat leest soms moeilijker maar het verhoogt de authenticiteit. Bijvoorbeeld over de beul: “Dar is de scherprichter mit een swarten seer engen rock, dat hoefft und ansicht is mit een swarte cappe bedecket, daarin twee ogengaten sint, so kumt de scherprichter an”.
De echte historische context op wereld- of politiek niveau is samengevat in een inleidend hoofdstuk: Opstand en executies in de Lage Landen. Door dat te doen, kan de auteur zich in de andere hoofdstukken ongedwongen storten op de analyse van de kroniekschrijverij. Middenin het boek zitten apart 32 pagina's met illustraties in kleur die, naast hier en daar een sobere afbeelding elders, ook letterlijk een beeld geven van executies in die tijd.
Rollen op het schavot: de patiënt en de beul
Origineel is de thematische indeling van het boek. Elk hoofdstuk belicht een andere hoofdrolspeler in het executieritueel: de rechtbank, de beul, de patiënt, het publiek en het dode lichaam. Een veroordeelde heette destijds de 'patiënt' - iemand die lijdt en voor wie vergeving en een goede dood cruciaal waren.
Origineel is de thematische indeling van het boek. Elk hoofdstuk belicht een andere hoofdrolspeler in het executieritueel: de rechtbank, de beul, de patiënt, het publiek en het dode lichaam. Een veroordeelde heette destijds de 'patiënt' - iemand die lijdt en voor wie vergeving en een goede dood cruciaal waren.
Ook het beeld van de beul wordt bijgesteld. De beul was geen willekeurige beulsknecht, maar een functionaris die onder grote druk stond. Een 'knoeier' die een executie verprutste, riskeerde door de menigte gelyncht te worden. Het publiek was dan ook geen verzameling sensatiezoekers, maar bestond uit betrokken burgers die waakten over de rechtvaardigheid en de morele orde van hun gemeenschap.
Mordicus
Wie geïnteresseerd is in de figuur van de beul, kan De kronieken van de dood treffend vergelijken met mijn onlangs verschenen novelle Mordicus. Waar Isabel Casteels als historica een wetenschappelijk onderbouwde analyse geeft van de maatschappelijke context van executies in de Lage landen, kies ik voor een meer narratieve en menselijke invalshoek door het verhaal te vertellen van de jongste zoon van de Neurenbergs beul Franz Smidt in de 16e eeuw. Casteels biedt het brede historische kader, terwijl mijn boek de persoonlijke tragedie achter het beulszwaard voelbaar maakt.
Wie geïnteresseerd is in de figuur van de beul, kan De kronieken van de dood treffend vergelijken met mijn onlangs verschenen novelle Mordicus. Waar Isabel Casteels als historica een wetenschappelijk onderbouwde analyse geeft van de maatschappelijke context van executies in de Lage landen, kies ik voor een meer narratieve en menselijke invalshoek door het verhaal te vertellen van de jongste zoon van de Neurenbergs beul Franz Smidt in de 16e eeuw. Casteels biedt het brede historische kader, terwijl mijn boek de persoonlijke tragedie achter het beulszwaard voelbaar maakt.
De spiegel van het verleden
In haar epiloog De barbaarsheid van vroegere tijden? trekt Isabel Casteels de lijn door naar het heden. Ze stelt onze morele superioriteit in vraag; hoewel we vandaag de dag met afschuw naar 16e-eeuwse straffen kijken, was er ook toen sprake van compassie en een diep verlangen naar rechtvaardigheid. Daarenboven is wreedheid niet eigen aan de Middeleeuwen, maar helaas van alle tijden. Haar boek is dan ook niet alleen een interessante geschiedenisles, maar een pleidooi voor bewustwording over hoe we vandaag de dag omgaan met geweld en straf. Het geldt daardoor ook als een uitnodiging om in de spiegel te kijken.
In haar epiloog De barbaarsheid van vroegere tijden? trekt Isabel Casteels de lijn door naar het heden. Ze stelt onze morele superioriteit in vraag; hoewel we vandaag de dag met afschuw naar 16e-eeuwse straffen kijken, was er ook toen sprake van compassie en een diep verlangen naar rechtvaardigheid. Daarenboven is wreedheid niet eigen aan de Middeleeuwen, maar helaas van alle tijden. Haar boek is dan ook niet alleen een interessante geschiedenisles, maar een pleidooi voor bewustwording over hoe we vandaag de dag omgaan met geweld en straf. Het geldt daardoor ook als een uitnodiging om in de spiegel te kijken.
Edgard Eeckman
