27 januari 2026
Het leven van de geest
Deze monumentale uitgave is het levenswerk van Arendt met bijna 800 pagina’s ideeën over de mogelijkheden van de menselijke geest. Dit was het laatste werk van haar en werd pas na haar dood gepubliceerd.
Hannah Arendt is geboren in 1906 nabij Hannover. Ze was een Duits-Joodse filosofe die naar Frankrijk vluchtte voor het nationaalsocialisme en de Jodenvervolging. Uiteindelijk week ze in 1941 uit naar de Verenigde Staten. Ze studeerde o.a. bij Heidegger, Husserl en Jaspers. In 1975 ontving ze in Kopenhagen de Sonningprijs voor haar bijdrage aan de Europese cultuur. Op 4 december 1975 overleed ze onverwacht aan een beroerte in haar woning in New York.
Het leven van de geest is het laatste werk van Arendt. Het bestaat uit drie grote delen: Denken, Willen en Oordelen. De eerste twee boeken wist ze nog te voltooien. Arendt is enkele dagen na het beëindigen van Willen overleden. Het derde deel is postuum samengesteld. Het bestaat uit inspirerende colleges over Kant en fragmenten waaraan ze tot aan haar dood werkte. Het was haar wens om Het leven van de geest op te dragen aan Heidegger, die daarop verheugd reageerde. Haar vroegtijdig overlijden heeft dit echter verhinderd. Denken en Willen werden na haar dood voor uitgave verzorgd door Mary McCarthy. Bij haar overlijden in 1975 vond men in haar schrijfmachine het titelblad van de derde bundel. Haar bedoeling was om hierin haar colleges over Kants politieke filosofie te verwerken. Naast deze colleges namen de samenstellers nog enkele andere teksten van Arendt op. Deze dateren vanaf 1954 met Hoe politiek begrijpen? waarin haar opvattingen over het oordelen besloten lagen. Zij zijn erin geslaagd om over haar dood heen deze teksten te plaatsen in een werk dat Arendt voor ogen had.
Voor Arendt zijn denken – willen – oordelen drie fundamentele mentale activiteiten. Ze hebben gemeenschappelijke eigenschappen maar kunnen toch niet onder eenzelfde noemer gebracht worden. Daarom opteerde zij voor drie werken die samen het leven van de geest zouden vormen. Dialoog is voor haar de essentie van het denken. Dat is dan ook de essentie van haar eerste deel. Het impliceert de aanwezigheid van de ander als toetssteen voor het eigen denken en nodig om tot een uitwisseling te komen van rationele argumenten. Denken is een actieve zoektocht naar zin en betekenis. Ze herneemt Kants onderscheid tussen denken en kennen.
In Willen legt ze de nadruk op het verschil tussen “ik wil” en “ik kan niet”. Het is het fenomeen dat elke wil onvermijdelijk een even krachtige wil-om-niet-te-willen oproept. Zij zoekt hoe de mens zich kan openstellen voor de eigenlijke werkelijkheid.
Voor het derde deel Oordelen verzamelde ze de manuscripten en lezingen over haar gedachten over het mentaal vermogen van oordelen. Ze onderzoekt Kants kritiek over het oordeelsvermogen. Kants stellingen vormen een vertrekpunt van de bezinning over het leven in gemeenschap. Verschillende sleutelteksten van Arendt zorgen voor een pleidooi voor het morele oordelen. Het zou het sluitstuk worden van haar studie over het actieve en contemplatieve leven. Het boek sluit af met de neerslag van het seminarie over Kants Kritiek van het oordeelsvermogen, Verbeelding zoals Arendt het in 1970 gaf aan de New School for Social Research in New York.
Bij elk deel van Het leven van de geest hebben de vertalers, De Schutter en Peeters, een uitgebreid voorwoord toegevoegd. Het zijn elk op zich schitterende, heldere en verduidelijkende teksten die waardevol zijn om de daaropvolgende stukken te duiden. Zij beklemtonen dat alleen wie denkt een geweten heeft. Denken is een rem op elke primitieve drift. Het is enkel denken dat een beschaving mogelijk maakt. Deze drie boekwerken, nu gebundeld in één volumineuze band, zijn prima vertaald. De originele gedachten in het Latijn, maar ook die in het Duits of Frans werden steeds adequaat vertaald. Het werd een inspirerende vertaling van een oproep om te blijven nadenken.
De hier gebundelde boeken, aangevuld met de eerder verschenen stukken in het derde deel, zijn het summum van wat Hannah Arendt schreef over de structuur en het belang van het denken voor de mens en bijgevolg ook voor de menselijke samenleving. Zij stelt dat de waarde van het denken betekenis kan geven aan het maatschappelijk leven. Meer dan ooit is dit werk van belang. Vandaag zou Arendt stellen dat we de wereld aan het kwijtraken zijn. Het boek biedt een basis om filosofisch onderlegd denkwerk te genereren.
Paul Van Aelst
