27 januari 2026
De prijs van vrijheid
In 1983 ontvluchtte Keyvan Shahbazi (1964), na langdurig te zijn gemarteld, zijn geboorteland Iran. Hij kwam in Nederland terecht, werd cultureel psycholoog, werkte bij ministeries en doceerde aan de Politieacademie. Daarnaast is hij al vele jaren actief als columnist voor diverse bladen. 83 van zijn columns plus een lezing zijn gebundeld in het boek De prijs van vrijheid, dat vorig jaar verscheen bij uitgeverij Ezo Wolf. De columns beslaan de periode 2013-2025.
Vrijdenkers van het Jaar 2023, 2024 en 2025
Keyvan Shahbazi werd in 2024 door de atheïstisch-humanistische vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte uit geroepen tot Vrijdenker van het Jaar, en wat mij betreft geheel terecht. Ik wil elke vrijzinnig humanist, elke vrijdenker aanraden dit boek te lezen.
Het is mij de afgelopen jaren opgevallen dat er ook in progressieve, atheïstische kringen met grote terughoudendheid over bepaalde onderwerpen wordt gesproken; te vaak wordt er zelfs gezwegen, omdat het ‘zo gevoelig’ ligt. Ik heb het enkele maanden geleden als bestuurslid van De Vrije Gedachte van nabij mogen meemaken. Keyvan Shahbazi speelde daar ook bescheiden rolletje in.
Op 18 oktober 2025 werd de prijs Vrijdenker van het Jaar 2025 uitgereikt aan de veelzijdige schrijver Theodor Holman. Na ruim dertig jaar columns te hebben geschreven voor dagblad Het Parool werd hij in juni 2025 ontslagen. Dat had naar zijn idee alles te maken met de columns die hij sinds 7 oktober 2023 had geschreven over de strijd tussen Hamas en het Israëlische leger. [Honderd van deze columns werden gebundeld in Het Israël principe.].
Een aantal leden van De Vrije Gedachte bleek grote bezwaren te hebben tegen de toekenning van de prijs aan Theodor Holman, omdat hij te pro-Israëlisch zou zijn. Zij eisten de afgelasting van de bijeenkomst en wilden dat het bestuur aftrad. Maar de prijsuitreiking ging door. De betreffende leden protesteerden tijdens de bijeenkomst met tekstborden. Een van die leden, Anton van Hooff, Vrijdenker van het Jaar 2023, stond minutenlang naast Theodor Holman toen deze zijn dankwoord uitsprak. Keyvan Shahbazi zat ook in de zaal en sprak na het dankwoord zijn grote waardering voor Theodor Holman uit.
Anton van Hoof eiste niet lang na de bijeenkomst, dat de prijs Vrijdenker van het Jaar van zowel Keyvan Shabazi als Theodor Holman afgepakt zou worden. Vier van de vijf bestuursleden – waaronder ikzelf – traden op 19 oktober af. We waren in de aanloop naar 18 oktober bestookt de agressieve mails. Daarin werd o.a. aangekondigd dat er op de Algemene Leden Vergadering koppen zouden gaan rollen. Wij hadden geen zin een slepende machtsstrijd. Wij stelden ons iets anders bij vrijdenken voor.
Links: Anton van Hoof, Vrijdenker van het Jaar 2023, protesterend tijdens het dankwoord van Theodor Holman (foto: Floris van den Berg)
Keyvan Shahbazi, Vrijdenker van het Jaar 2024 betuigt zijn respect en bewondering voor Theodor Holman (foto: René van Elst)
Mensen vertellen wat zij niet willen horen
Keyvan Shahbazi is een moedig man. Hij aarzelt niet om kritiek op Iran te uiten, ook al zijn er in Nederland reeds twee Iraanse vluchtelingen vermoord in opdracht van het regiem in Teheran.
Keyvan Shabazi is een linkse atheïst, maar hij is niet bang om links er flink van langs te geven, als dat nodig is. Daarmee maakt hij zich in ‘eigen’ kring lang niet altijd populair, maar daar is het hem ook niet om te doen. Het gaat hem om de feiten. Een paar keer citeert hij George Orwell, een citaat dat ook goed de levenshouding van Keyvan Shahbazi weergeeft: “If liberty means anything at all, it means telling people what they do not want to hear.”
In de columns schrijft Shahbazi regelmatig over zijn persoonlijke ervaringen en zijn afkeer van de ayatollahs in Iran, maar hij houdt vooral ons een spiegel voor. Zien wij in onze democratische landen niet hoe kwetsbaar onze vrijheden zijn en hoe deze van diverse kanten bedreigd worden? Zijn wij bereid de prijs van vrijheid te betalen en onze mond open te doen of zijn wij bang dat de mensen om ons heen daar negatief op zouden kunnen reageren? Zijn wij nog wel bereid en in staat andere meningen te verdragen? Houden we ‘om polarisatie te voorkomen’ liever onze mond?
Het is de hoogste tijd om Keyvan Shahbazi aan het woord te laten. In De prijs van vrijheid komen veel onderwerpen aan de orde, te veel om in deze bespreking een representatieve selectie van te geven. Er staan veel persoonlijke en emotionele verhalen in deze bundel, maar ik heb mij beperkt tot zaken waarvan ik denk dat wij er als humanisten, atheïsten, vrijdenkers meer over moeten durven praten, zonder te verwachten dat we het over alles eens zullen worden. De citaten staan in de volgorde waarin ze in het boek staan en niet op publicatiedatum.
Citaten
“Antisemitisme is weer in opmars, het monster is terug en deze keer in de gedaante van het islamitisch totalitarisme. (…) Nederland, word wakker uit het woke identiteitsdenken. Kijk niet de andere kant op als de nuttige idioten in de Hogeschool Utrecht een lezingencyclus over de Holocaust schrappen. Zij willen ‘de Holocaust plaatsen in een breder perspectief, met ruimte voor uiteenlopende meningen en overtuigingen.’ De Joden zijn, als altijd in de geschiedenis, ook nu de kanaries in de kolenmijn.” (30 januari 2024)
“Linkse vrienden van me, waar houdt dit op? Wanneer stoppen jullie met de islamkritiek te bagatelliseren als discriminatie en extreemrechts? Kritiek op de islam is opstaan tegen tirannie, is opkomen voor vrijheid. De vrijheid waarop dit land is gebouwd.” (9 november 2021)
“Laatst kwam ik de uitspraken tegen van de commandant van de Islamitische Revolutionaire Garde van het ayatollahregime van Iran. Het regime dat afgelopen week de jonge rapper Toomaj Salehi om zijn muziek ter dood veroordeelde. Die commandant prees de beïnvloeding van de westerse publieke opinie tegen Israël door ‘de heimelijke netwerken’. Hier hebben wij een blinde vlek voor. Neem de nuttige idioten die met een Palestijnse sjaal om hun nek onze universiteiten en ook onze parlementaire debatten verstoren. Misschien beseffen ze zelf niet waar de onzichtbare string waar ze aan hangen eindigt. Weet u wat de drijvende kracht is achter anti-Israël-activisme? Het zuivere antisemitisme. Ik een fantast? Luister naar de profeet Mohammed, meer dan 1300 jaar voor de oprichting van de staat Israël: “De tijd van oordeel zal voor de Moslim niet komen, totdat hij de Joden zal bestrijden en zal doden; tot de Joden zich achter de rotsen en bomen verbergen, die zullen schreeuwen: O Moslim! Er is een Jood die achter mij is verborgen, kom en doodt hem!” (3 mei 2024)
“Het is tijd om nu echt wakker te worden van de woke multiculturele waan. Het is tijd om niet langer onder de mom van ‘de vrijheid van meningsuiting’ de andere kant op te kijken.” (9 november 2024)
“Maar de grootste absurditeit is dat we in dit vrije, veilige, democratische Nederland niet meer met elkaar kunnen praten zonder elkaar voor rotte vis uit te maken of met geweld te dreigen. Wees er bewust van en koester de weelde van deze democratische rechtsstaat.” (4 juni 2017)
“Laat ik het zo positief mogelijk samenvatten: We zijn laat, maar nog niet te laat. Ik ben bezorgd over de toekomst van de westerse democratieën. Over de toekomst van seculiere samenlevingen met een dwangmatig links ressentiment jegens het tegenwoordig onschuldige Christendom en een kolossale blinde vlek voor het echte gevaar.” (Uit een lezing georganiseerd door De Vrije Gedachte op 11 november 2023)
“Zelf ‘links en progressief’, vraag ik mij sinds het bezoek van Foucault aan Teheran af, wat de aantrekkingskracht is van de islam en het islamisme op linkse westerlingen? Waarom zien ze de fascistische elementen er niet in? Is het hun typische anti-amerikanisme? Of hun blinde streven naar gelijkheid? Of hun zelfs aan antisemitisme grenzende weerzin tegen Israël?” (20 december 2022)
“De opkomst van extreemrechts is een groot gevaar. Maar wat volledig onderschat wordt, is de reactie daarop vanuit de linkse goegemeente. Daar wordt de achterdeur wijd opengezet voor het politieke islamisme, dat onder het mom van antiracisme en gelijkheidsdenken als een sluipend gif het linkse spectrum van de samenleving binnen sijpelt.” (1 september 2019)
“In een zichzelf bevestigende voorspelling werden migranten van allerlei verschillende achtergronden plots niet alleen ‘de moslims’, maar de meest conservatieve uitvoering van ‘de moslim’. Dat je arm was, slecht Nederlands sprak en narigheid ondervond, kwam doordat je als moslim werd gediscrimineerd. Natuurlijk niet doordat je zelf verkeerde keuzes had gemaakt en steeds de schuld buiten jezelf had gelegd. Slachtofferschap bleek een bindmiddel en het moslim-zijn werd een lonend toevluchtsoord, een soort huisvesting. Zo ontstond een nieuwe zuil in het pas ontzuilde Nederland: de zuil der moslimslachtoffers. (…) Sinds kort mag men zich ook antisemitisch uiten, mits het onder het codewoord is van antizionisme.” (7 maart 2024)
“Het vluchtelingenverdrag uit de twintigste eeuw was bedoeld om de dissidenten te beschermen tegen de tirannen. Maar dat verdrag werd gaandeweg een toelatingsinstrument voor migranten. De uitwerking daarvan in de eenentwintigste eeuw is: propaganda tegen en onderdrukking van de echte vluchtelingen die zich in het vrije Westen veilig zouden moeten voelen.” (17 oktober 2019)
“Wie ervoor kiest in Nederland te wonen, leert de taal, studeert, of verricht arbeid, maar trekt zich niet terug in een geïsoleerde etnische gemeenschap met eigen vlag. Of je Nederlander bent, hangt niet af van je naam of de kleur van je huid. Nederland is van alle Nederlanders en niet van één etnische groep. Discriminatie is op welke grond dan ook strafbaar. Man, vrouw, homo, hetero, wit, zwart, gelovig, ongelovig; ze zijn gelijk, in goede en slechte tijden. Elke ideologie en elk geloof is ondergeschikt aan onze seculiere democratische rechtsorde. Geen enkel ‘heilig’ verklaard idee, schrift of figuur is uitgezonderd van kritiek, satire of spot. Iedereen is vrij om te denken, vrij om te schrijven of te tekenen, en vrij om zich uit te spreken, zolang er geen oproep is tot geweld. U mag in dit bootje stappen, maar u kunt ook uw geluk elders zoeken. Niemand die u tegenhoudt.” (16 september 2018)
Tot slot
Op 14 september 2024 ontving Keyvan Shahbazi de prijs Vrijdenker van het Jaar 2024 uit handen van Floris van den Berg, voorzitter van De Vrije Gedachte. Ik wil afsluiten met een citaat uit de laudatio die Floris van den Berg uitsprak en die integraal in De prijs van vrijheid is opgenomen: “Jouw pleidooi voor individuele vrijheid is niet alleen een strijd tegen de onderdrukking in Iran, maar ook een oproep aan ons allen om waakzaam te blijven. Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid; het is iets waarvoor gestreden moet worden tegen krachten die het willen ondermijnen, of dat nu religieuze dictaturen zijn of het stilzwijgen van hen die wegkijken.”
Martin Harlaar
