12 mei 2026
Thuis bij Jan Steen
Vierhonderd jaar geleden werd Jan Steen in Leiden geboren. Net als in 1926 vond de stad Leiden dit een voldoende reden om een tentoonstelling te wijden aan haar verdienstelijke burger.
De prestigieuze tentoonstellingThuis bij Jan Steen – 400 jaar leven in de brouwerij loopt tot 23 augustus 2026 in Museum De Lakenhal in Leiden. Het eerste deel van de catalogus schetst het leven van Jan Steen.
Bij zijn geboorte was Leiden een welvarende stad. Vooral de lakenindustrie verschafte werk en welstand. Niet voor niets draagt de expositieruimte de naam “De Lakenhalle”. De er gevestigde universiteit trok veel studenten en geleerden aan, ook uit buurlanden met in de eerste plaats uit de Zuidelijke Nederlanden.
Het water van de Rijn moet een weldadige invloed gehad hebben op de artistieke ontwikkeling van de bevolking. Veel kunstschilders zagen er het levenslicht: Rembrandt, Gabriël Metsu, Jan van Goyen. Die trokken ook andere kunstschilders aan, vooral uit Antwerpen en Gent.
Het gezin van Steen kende een relatieve welstand. Vader Havick was brouwer, in die tijd een lucratief ambacht. Iedereen dronk bier in plaats van het vervuilde water. Op zijn twaalfde diende Jan niet te gaan werken zoals de meesten van zijn leeftijdsgenoten. Hij kon les volgen aan de Latijnse School en nadien aan de universiteit. Zijn studententijd duurde niet lang. Op zijn 22e werd hij toegelaten tot de Leidense Sint-Lucasgilde als meester-schilder. Hij bekwaamde zich verder bij diverse kunstschilders, onder andere bij Jan van Goyen wiens dochter hij huwde. Het gezin werd verrijkt met zeven kinderen die regelmatig model stonden in zijn werken.
Zijn werk is vooral bekend voor zijn talrijke genrestukken, vaak met een moralistische boodschap. Bij het grote publiek vallen de bruiloften, gezinstaferelen, kermissen en herberginterieurs erg in smaak. Het gaat er vrolijk aan toe en het levensplezier spat er af. Daarnaast maken ook historische stukken gebaseerd op de Bijbel, de klassieke mythologie en de boeken van Joost van den Vondel een aanzienlijk deel van zijn oeuvre uit.
Jan Steen was een uitstekend vakman. Dit komt tot uiting in de weergave van stoffen en plooien in de weelderige kledij van zijn vrouwenfiguren, in het schilderen van kroonluchters en in de weerkaatsingen op koperen gebruiksvoorwerpen. Zijn schilderijen boeien door verrassende en plezierige details. Men raakt er niet op uitgekeken.
Door het uitbreken van de Tweede Engelse Oorlog in 1665 krijgt de economie zware klappen. Jan Steen kan niet langer leven van zijn penseel. Hij opende in zijn geboortestad een kroegje voor wijn en bier. Het werd een vrolijke boel, een sociaal trefpunt voor de Leidense kunstenaars die meer dorst dan geld hadden. Zakelijk was de onderneming zeker geen succes.
Jan Steen overleed in 1649, 53 jaar oud. Hij werd begraven in de Leidense Pieterskerk wat toch wijst op een zekere erkenning als kunstenaar.
In het tweede deel van de catalogus biedt Lea van der Vinde een overzicht van 28 werken uit de tentoonstelling. Bij elk doek geeft zij uitleg en wijst op details met de nodige verklaring die een modale bezoeker anders niet zou opmerken of de betekenis ervan niet zou snappen.
Zij toont ook aan in welke mate zijn werk beïnvloed werd door andere kunstschilders, vooral door Adriaan van Ostade en Pieter Brueghel de Oude. Qua techniek heeft hij ook veel opgestoken van fijnschilders zoals Frans van Mieris, Gabriël Metsu, Gerrit Dou en Gerard ter Borch.
Deze mooie catalogus vormt een onmisbare leidraad om de werken van Jan Steen te begrijpen en om ten volle van de tentoonstelling te genieten.
Een pluim voor de auteurs, voor Waanders Uitgevers en natuurlijk Museum De Lakenhal.
Ignace Claessens
Gerdien Verschoor is kunsthistorica, auteur en adviseur op het gebied van kunst, erfgoed en internationale samenwerking.
Lea van der Vinde is kunsthistorica en gastconservator van de tentoonstelling “Thuis bij Jan Steen – 400 jaar leven in de brouwerij”.
De auteurs stonden in voor de redactie van de catalogus.
Lea van der Vinde is kunsthistorica en gastconservator van de tentoonstelling “Thuis bij Jan Steen – 400 jaar leven in de brouwerij”.
De auteurs stonden in voor de redactie van de catalogus.
Jan Steen, Kinderen leren een poes dansen, 1660-1679, Collectie Rijksmuseum
