24 juli 2026
In de bajes - Indringende verhalen van een gevangenisbewaarder
Weeral een boek over extreme gevangenistoestanden geschreven door een zelfverklaarde ervaringsdeskundige? Een ex-directeur? Een piepjonge net afgestudeerde stagiair psycholoog? Een penitentiaire beambte? Een betrokken familielid? Of desnoods een rancuneuze ex-gedetineerde? Mea culpa, ook ik wilde na meer dan 20 jaar op de werkvloer waarvan de laatste jaren in het ‘ongestoord bezoek’ ook mijn ding kwijt. Ik publiceerde net na de pandemie: ‘Seks in de gevangenis’. De in Antwerpen afgestudeerde filosoof Gerlan Den Braber werkte amper 11 maanden in een Nederlandse gevangenis als penitentiair inrichtingswerker en dan wil ik wel eens weten hoe hij dat ervaarde.
‘De gevangenis is een onbeweeglijk punt in een draaiende wereld en het is heel gemakkelijk om in de gevangenis stil te blijven staan, terwijl de wereld doordraait.’
Nelson Mandela (1918-2013)
Ik lees dit boek met gemengde gevoelens. Zijn de pijnpunten in de Nederlandse gevangenissen dezelfde als in België? Zal Gerlan dezelfde conclusies trekken en eventueel oplossingen bieden voor die aparte, soms kafkaiaanse, wereld?
“In de tijd dat ik in de bajes werkte, heb ik een berg levenservaring opgedaan die ik op de universiteit niet had kunnen leren, hoeveel boeken ik ook had gelezen.” (De gouden regel, blz. 46)
“In de tijd dat ik in de bajes werkte, heb ik een berg levenservaring opgedaan die ik op de universiteit niet had kunnen leren, hoeveel boeken ik ook had gelezen.” (De gouden regel, blz. 46)
Veel te dikwijls heb ik me geërgerd aan wereldvreemde veel te jonge psychologen, therapeuten, ja zelfs kandidaat directieleden die ‘het’ eventjes allemaal anders gingen doen. Bij sommigen merkte je meteen dat ze hun kortstondige job in de gevangenis slechts invulden als een extra stukje ervaring voor op de cv en dus voor later naar een ‘betere’ job. Met de drama’s en de misverstanden die ik meemaakte lukt het me zeker om ook daar nog een populair werk over te schijven. Dat zal ik zeker niet doen, maar met In de bajes van Gerlan den Braber vreesde ik voor weeral en meer van hetzelfde.
“Toch waren het niet de gedetineerden over wie ik me het meest verbaasde. Toen ik net begon met werken moest ik eigenlijk meer wennen aan mijn collega’s dan aan de gevangenen.” (In het land van verloren zielen, blz. 16)
En toch heb ik dit boek in één ruk uitgelezen en zelfs herlezen vooral omwille van de herkenning en gelijkenissen. Ik ontdekte heel sterk mezelf en vooral ook mijn eigenzinnige idealistische visie op detentie. Gerlan den Braber gaat ook soms lijnrecht in tegen de oudere collega’s en hun onverschillige rechts georiënteerde werkwijze. Hij geeft volmondig toe dat het werk spannend, afwisselend maar soms ook vermoeiend en intens is. Het geeft energie en het vreet energie, het is tegelijkertijd een wonderlijke plek en een vreselijk oord. Ondanks, of misschien wel dankzij deze tegenstellingen, heeft het bajesleven toch een speciaal plekje in zijn hart veroverd. Juist daarom is vooral humor een belangrijk wapen in het arsenaal van zowel de gedetineerde als de bewaarder. Ik ben het daar na al die jaren volledig mee eens. Hij houdt het echter niet zo lang vol. “Er zijn heel veel regels en uitzonderingen hierop zijn altijd lastig, altijd moeilijk, altijd ‘hmpf’. Het waren dit soort dingen waardoor mijn periode als gevangenismedewerker minder lang standhield dan ik aanvankelijk had gehoopt.” (Detentieschade, blz. 95)
“Wetenschappelijk onderzoek wijst uit hoe groot de invloed is van negatieve ervaringen in je kindertijd bij het ontstaan van asociaal gedrag. Hoe hoog je dus scoort op de schaal van adverse childhood experiences of ACES.” (De impact van trauma, blz. 125)
Stilaan ben ik voorbij de smeuïge anekdotes, leuke en minder leuke voorvalletjes tussen de muren. Het is vooral naar het einde toe dat Gerlan den Braber zijn visie en vooral oplossingen op een heel professionele manier naar voor brengt. Hij analyseert met behulp van o.a. psychoanalist Carl Gustav Jung de krachten van het kwaad. De meeste mensen die de wet overtreden zijn niet anders dan jij en ik. “Hoe langer ik in de bajes werkte, des te meer ik merkte dat ik deze mensen veel liever zou helpen in plaats van te straffen.” (De confrontatie met het kwaad, blz. 139)
Met een indrukwekkende literatuurlijst en verwijzingen naar o.a. het Noorse detentiesysteem (Halden Prison) bewijst de schrijver dat hij niet over één nacht ijs is gegaan. Logischerwijs maakt hij zelf later de overstap naar een tbs-kliniek in Nederland. Dit zijn instellingen waar mensen heen worden gestuurd die niet volledig toerekeningsvatbaar voor hun delict worden geacht. Gerlan kon immers steeds moeilijker zijn werk of politieagentje spelen rijmen met zijn ideeën. Na een kort fris intermezzo over boeddhisme in de bajes eindigt hij met negen praktische en goed doordachte voorstellen.
“Idealisten houden het niet lang vol in de bajes. Het bleek maar al te waar te zijn. Zoals je ongetwijfeld hebt gemerkt, ben ik een onverbeterlijke idealist. Misschien is dat de reden dat ik het maar elf maanden heb uitgehouden in de bajes.” (‘Nawoord’, blz. 197)
Dit boek is een aanrader voor iedere man of vrouw die kiest voor het beroep van penitentiair inrichtingswerker (NL) of penitentiair beambte (B). Hopelijk zitten er daar heel wat idealisten tussen. Ik hield het tussen die muren en vooral ‘mensen’ meer dan 20 jaar vol!
Michel Ackaert
