20 augustus 2026
Dirk Verhofstadt in gesprek met Johan Braeckman - deel 2
Na het lezen van het eerste deel keek ik vol ongeduld uit naar het aangekondigde vervolg. Dat het vijf jaar in beslag nam om het tweede deel te schrijven en te publiceren toont aan dat de auteurs niet over één nacht ijs wilden gaan. Het tweede deel van de reeks ‘Dirk Verhofstadt in gesprek met Johan Braeckman: een zoektocht naar menselijkheid’ is net zoals het eerste deel een zeer leerrijke ontdekkingstocht die de lezers soms langs voor hen bekende, maar ook langs minder of niet gekende kennispaden voert.
De twee boeken geven de lezers - indien gewenst - een springplank voor verdere verdieping in de behandelde onderwerpen. Beide boeken voorzien in een uitgebreide bibliografie, noten en register en zijn zo zeker ook bruikbaar als naslagwerk om er een en ander in op te kunnen zoeken of te herlezen.
In het niet te missen deel 1 werden de volgende onderwerpen besproken: over Charles Darwin en het belang van de evolutietheorie, over de evolutie van de mens, over religie, over irrationalisme, over humanisme en atheïsme.
Deel 2 bouwt hierop verder en bestaat uit:
Een Woord vooraf van Dirk Verhofstadt dat volgens mij mits enige kleine aanpassingen een prachtig op zichzelf staand artikel voor publicatie zou kunnen worden.
Over taal. Meestal staan we hierbij niet stil, taal is immers een natuurlijk gegeven in ons dagelijks leven. Maar hierover kunnen we ons eigenlijk veel vragen stellen die in dit hoofdstuk dan ook uitgebreid aan bod komen.
In het hoofdstuk Over geweld worden we met de neus op feiten gedrukt, de menselijke soort is niet bepaald vredelievend te noemen en tot verschrikkelijke dingen in staat, maar ook tot ware heldendaden. In het Woord vooraf van Dirk Verhofstadt wordt dit onderwerp al ingeleid. In het hoofdstuk zelf gaan Johan en Dirk er veel dieper op in. Met de bespreking van het traktaat Dei delitti e delle pene (Over misdaden en straffen) van Cesare Beccaria (1739-1794) - dat in belangrijke mate heeft bijgedragen tot de humanisering van het strafrecht - wordt teruggekeerd naar een van de belangrijke bronnen van waaruit het huidige strafrecht in Europa en Amerika hun vorm kregen (p. 145-146). Hierover heeft Dirk Verhofstadt al eerder een interessant boek geschreven: "250 jaar over misdaden en straffen - Cesare Beccaria" met een voorwoord van Etienne Vermeersch die Cesare Beccaria een van de grootste weldoeners van de mensheid noemt!
Over maakbaarheid. In hoeverre kunnen we onszelf "verbeteren"? Hoe lang kunnen we leven in goede mentale en fysieke gezondheid? Is het wel wenselijk om veel ouder te worden? Dit deed me terugdenken aan Zardoz, een Britse film uit 1974 van John Boorman met in de hoofdrollen Sean Connery en Charlotte Rampling. De film gaat over een aardse samenleving in de toekomst waarin de mensheid onsterfelijkheid heeft bereikt en tegelijkertijd kampt met apathie en zware verveling. Dirk en Johan bekijken deze problematiek langs verschillende kanten om zo tot een beter inzicht te komen.
Over de Vrije wil hebben de auteurs een tegengestelde mening. Bestaat er echt een "vrije wil" of niet? Johan denkt van niet, wat aansluit bij de stelling van de Nederlandse breinexpert Dick Swaab die de vrije wil een "Plezierige illusie" noemt. Christine Korsgaard (°1952) stelt dan weer dat de menselijke handelingen moeten voortkomen uit onze persoonlijke identiteit en worden vormgegeven door rationele argumentatie (p. 231). Een moeilijk onderwerp waarin de auteurs verheldering brengen met een diepgaande dialoog.
Over zingeving. Heeft het leven zin? Waarvoor leven wij? Hoe kunnen we gelukkig zijn? Vragen die de mensheid zich zeker al duizenden jaren stelt, met verschillende antwoorden doorheen de geschiedenis. Dirk en Johan gaan hierover in gesprek om hun kennis over te brengen en hun standpunten te verduidelijken. Vanaf p. 330 en p. 331 komt ook ons onderwijs ter sprake waar Johan een pleidooi brengt voor het geven van de vakken "Religiewetenschap" en "Critical Thinking". In Angelsaksische landen is Critical Thinking blijkbaar al een onderwijsdiscipline. Er komen daarin zaken aan bod die het zelfstandig en rationeel denken aanscherpen, iets wat voor iedereen zeer noodzakelijk is de dag van vandaag om ons te wapenen tegen foutieve en misleidende informatie die via de sociale media zonder enige vorm van controle de wereld ingestuurd wordt. Johan kan hierover met kennis van zaken spreken en heeft over dit onderwerp reeds gepubliceerd: ik denk aan zijn boek samen met Maarten Boudry De ongelovige Thomas heeft een punt en ook aan enkele van zijn hoorcolleges (zie hier en hier).
Johan Braeckman met zijn sparringpartner Dirk Verhofstadt slagen erin om een aantal belangrijke aspecten van onze "menselijkheid" te verduidelijken en hun kennis en soms verrassende inzichten op een in gespreksvorm geschreven manier te delen met de lezers. Hierbij wordt ook verwezen naar talrijke betrouwbare referenties en informatiebronnen (een echte schatkist), wat ik vandaag met "hallucinerende AI", "fake news" en "alternatieve feiten" enorm belangrijk vind.
Voor mensen die de nodige tijd en energie willen besteden aan de interessante filosofische en andere beschouwingen van deze twee Vlaamse gerenommeerde auteurs die reeds meerdere succesvolle publicaties en hoorcolleges op hun conto kunnen schrijven, is de boekenreeks Dirk Verhofstadt in gesprek met Johan Braeckman: een zoektocht naar menselijkheid dan ook een echte verrijking en zeer warm aanbevolen.
Marc Bracke
Dit boek werd eveneens gerecenseerd door Paul Van Aelst.
