12 oktober 2026
Europa in 7½ hoofdstukken - De kortste introductie op ’s werelds oudste en nieuwste continent
Weet je nog wat onze grootste bekommernis was in de overgang van 31 december 1999 naar 1 januari 2000? De Millenniumbug: de angst dat heel wat computersystemen die jaartallen met twee cijfers noteerden (99 in plaats van 1999) de overgang naar 00 als 1900 zouden lezen waardoor tal van overheidsinstellingen, continubedrijven, elektriciteitscentrales en banken in de problemen zouden komen.
Er gingen paniekerige verhalen rond over verkeerslichten die ontregeld zouden worden, liften die zouden blokkeren, medische apparatuur in ziekenhuizen die in de war zouden raken en navigatiesystemen van vliegtuigen die niet langer zouden functioneren. Overheden zetten zich voor die eeuwwisseling schrap en gaven burgers de raad om niet te hamsteren, maar wel wat contant geld in huis te halen (ze vreesden dat pinautomaten niet goed zouden functioneren), en een kleine noodvoorraad aan te leggen (water, voedsel, batterijen, kaarsen).
In ons land stond zelfs het Belgische leger paraat mocht er zich iets voordoen, en in Nederland werden gemeenten aangemaand om enkele huisartsen, apotheken en verloskundigen paraat te houden. Het liep met een sisser af. Toen de klok middernacht sloeg en het feest overal losbarstte, bleken zich geen noemenswaardige problemen te hebben voorgedaan en haalde men overal in de wereld opgelucht adem.
Het nieuwe millennium begon in een sfeer van groot optimisme, niet het minst in Europa. De val van de Berlijnse Muur en de ondergang van de Sovjet-Unie hadden geleid tot meer vrijheid voor de miljoenen burgers in de nieuwe democratieën die al snel zouden toetreden tot de Europese Unie. Het gevaar van de Koude Oorlog was verdwenen, de economische groei was aanzienlijk, onder meer door de snelle ontwikkeling van het internet, de invoering van de euro versterkte samen met het vrije verkeer binnen Schengen het gevoel van Europese eenwording.
We sloten in Europa de rampzalige twintigste eeuw af die twee gruwelijke wereldoorlogen had gekend, de Holocaust onder het nazisme, de massamoorden onder het communisme, de nucleaire dreiging tussen de twee grootmachten, de bloedige strijd tegen het kolonialisme, de Balkanoorlogen na het uiteenvallen van Joegoslavië, en de gewelddadige afscheidingsbewegingen in Baskenland, Noord-Ierland en Corsica. De Europese Unie zou ervoor zorgen dat er geen oorlogen meer gevoerd werden en het enge nationalisme maakte plaats voor een hoopgevend Europees en kosmopolitisch bewustzijn.
Vandaag, een kwarteeuw later, blijft van dat optimisme niet veel over. Europa staat weer onder druk van populistische, nationalistische, extreemrechtse en zelfs neonazistische groepen en partijen die de EU bestrijden, aansturen op meer en nieuwe grenzen en het volledig terughalen van de soevereiniteit naar de natiestaat. Het Verenigd Koninkrijk vertrok reeds met de Brexit onder de slogan ‘Take back control’, en ook in andere lidstaten pleit men voor een exit uit de EU en de eurozone. Het Europees gevoel en de herinnering aan het gruwelijke verleden zijn tanende. Wat betekent Europa nog? Hoe is het historisch gegroeid? Wat zijn haar geografische grenzen?
Over dit onderwerp schreef de Britse historicus en schrijver Timothy Garton Ash het boek Europa in 7½ hoofdstukken. De kortste introductie op ’s werelds oudste en nieuwste continent. Zelden heb ik zoveel nuttige en boeiende informatie op zo weinig pagina’s gelezen over een thema dat alle Europeanen aanbelangt. Ik zou het kunnen omschrijven als een State of the Union die beter en indrukwekkender is dan die van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen op 16 september 2026 in het Europees Parlement. Als je één boek over het huidige Europa, en haar plaats in de wereld, absoluut moet lezen dan is het dit.
Volgens Garton Ash werd de geschiedenis van Europa gevormd en gekenmerkt door tien zaken. De Romeinen zorgden voor een rechtsstelsel en talloze heirbanen. Het christendom maakte het Latijn tot lingua franca en vormde een dam tegen de oprukkende islam, maar lag ook aan de basis van de Dertigjarige Oorlog tussen katholieken en protestanten. De Verlichting zorgde voor kritisch denken, vrij onderzoek en meer verdraagzaamheid. Het imperialisme van de West-Europese grootmachten – maar ook van België en Nederland – buitte hun kolonies uit. De vorming van landen creëerde scherp afgebakende grenzen en aparte geschiedenissen met mythische elementen. De steden zorgden voor handel, creativiteit, kunst, onderwijs en wetenschap in de oudste universiteiten ter wereld. De vele oorlogen dienden als katalysator van technologische innovatie en institutionele hervormingen, die enkel stopten na moeizame zoektochten naar vormen van conflictbeheersing. Gewelddadige revoluties deden zich voor in Frankrijk en Rusland, maar er waren er ook vreedzame zoals in Tsjecho-Slowakije, Portugal, Berlijn en de Baltische Staten. De dekoloniseringen, gastarbeiders en vluchtelingen voor het geweld in de landen van herkomst leidden tot migratie. En er waren belangrijke individuen, zowel Churchill als Zelensky, en minder bekende zoals Edmund Dene Morel, Georg Elser en Natalja Taranoesjenko (je leest wel waarom, al ontbreekt iemand als Henri Dunant).
De auteur gaat zo in vogelvlucht doorheen de Europese geschiedenis en maakt duidelijk hoe we op het huidige punt van onze ‘beschaving’ zijn gekomen, al heeft hij het evenzeer over de barbarij in het Avondland. Zo ontbreekt in die opsomming een belangrijk element: de Joden die in het hart van de christelijke beschaving eeuwenlang werden vervolgd, verstoten en uitgeroeid. Dat begon al heel vroeg door christelijke voorgangers die in sermoenen en boeken scholden op de ‘Godsmoordenaars’ en zo de geesten van de mensen verziekten met alle gevolgen van dien. “Het verlies van de joden kan niet worden goedgemaakt (…) ze waren immers de overbrengers van de ideeën in Europa, ze legden de banden tussen de Europese landen, ze waren de vertalers van de Europese cultuur,” schrijft Piet de Moor in zijn onvolprezen boek Schemerland. Uiteindelijk zorgde de Endlösung ervoor dat de historische Joodse aanwezigheid en invloed op zowel het sociale, economische als culturele leven in grote delen van Europa verdween in de nevelen van de geschiedenis.
Europa bestaat als een eenheid in verscheidenheid. Dat zien we nog het best op het vlak van de cultuur in de meest brede betekenis van het woord. Neem bijvoorbeeld de literatuur. Er zijn natuurlijk heel wat werken die de nationale grootheid van de natiestaat in de verf zetten en bejubelen, maar daartegenover staan nog veel meer publicaties die het kosmopolitisch karakter van Europa uitdrukken, denk aan Don Quichote van Cervantes, De Toverberg van Thomas Mann, Ulysses van James Joyce, De macht van de machtelozen van Václav Havel, Donau van Claudio Magris, J'accuse van Émile Zola, In naam van de roos van Umberto Eco, en In Europa van Geert Mak. Garton Ash schrijft dat “de grootsheid van deze werken ligt juist in het feit dat ze hun nationale en regionale oorsprong overstijgen en naar het universele reiken”, en hij haalt in zijn boek de Weltliteratur van Goethe, Hamlet van Shakespeare en Toergenjev aan die verklaarde: “Ik ben een Europeaan en ik hou van Europa.” Maar het gaat verder dan de cultuur. In zijn magistrale De wereld van gisteren schrijft Stefan Zweig over een gebeurtenis in 1909: “We juichten in Wenen, toen Blériot over het kanaal vloog, alsof hij een held van ons eigen land was; de trots op de elk uur nieuwe triomfen van onze techniek en onze wetenschap leidde voor het eerst tot een Europees gemeenschapsgevoel, een Europees bewustzijn.”
Wat daarna gebeurde weten we. Een golf van eng nationalisme overspoelde het Avondland, niemand kon eraan weerstaan. Ook voordien kosmopolitische intellectuelen leken aangestoken door het gif van het nationalisme en bestookten met hun pen hun collega’s in het andere kamp. Twee wereldoorlogen volgden en pas na vele miljoenen doden kon het nationalistische en het nazistische beest getemd en gedood worden. Definitief, zo dacht men. Er brak een tijd aan van internationale samenwerking en regels die de rechten en vrijheden van de mens definitief zouden beschermen. Maar tachtig jaar later is het nationalisme terug van weggeweest, ook en vooral in Europa. “Alles wat we sinds 1945 hebben opgebouwd [wordt] bedreigd, van buitenaf en van binnenuit,” aldus Garton Ash. De Europese samenwerking kwam er na eeuwen van massaal geweld tussen natiestaten, net om te verhinderen dat ze opnieuw slaags zouden raken. Het is de reden waarom de meeste inwoners van dit continent al meer dan tachtig jaar leven in vrede en welvaart, gemiddeld althans. Ik zeg vaak dat wij – ik bedoel de generaties van na 1945 – godenkinderen zijn, omdat we nooit een oorlog hebben meegemaakt (al was dat niet het geval voor de mensen in de Balkan, en vandaag in Oekraïne).
Beschaving of barbarij? Het is niet altijd duidelijk hoe we Europa moeten omschrijven. De auteur verwijst heel treffend naar de Joodse fotograaf Roman Vishniac die het Joodse leven in het door antisemitisme doordrongen in Europa vastlegde. Garton Ash vraagt de lezers om ‘lang en aandachtig naar de gezichten te kijken van die Europeanen die vernietigd zijn door Europese barbarij’ (je kan veel foto’s van Vishniac zien op het internet). Ik heb het gedaan en het maakt je intriest. Wat heeft het racisme, het antisemitisme en andere vormen van xenofobie toch aangericht! Maar dan heeft de auteur het over het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens als een soort wederopstanding en contragewicht. Bijna werd het project van de Verenigde Staten van Europa werkelijkheid, maar door een tragische stemming op 30 augustus 1954 in de Franse Assemblée nationale lukte het niet. De gaullisten stemden tegen omdat ze de Franse soevereiniteit niet uit handen wilden geven en kregen de steun van de communisten die liever de harde lijn van Moskou volgden dan het democratisch discours van Churchill. Zo ging een unieke kans verloren. Het gevolg is dat vandaag Europese leiders, maar ook de overgrote meerderheid van Europese parlementsleden, meer of uitsluitend aan de kiezers in eigen land denken dan aan het algemeen Europees belang.
Juist daarom komt dit boek van Garton Ash net op tijd. Want ondanks alle laagtes in de Europese geschiedenis blijft de EU een unieke prestatie: vrede in het Avondland en dat al acht decennia lang. En terwijl ik dit schrijf verdedigen de Oekraïners niet alleen de bestaansreden van hun land tegen de beestachtige vernietigingsoorlog van Poetin, maar ook de waarden en normen, de rechten en vrijheden, de liberal way of life waar we als Europeanen met zijn allen kunnen van genieten. Velen denken dat die voorgoed verworven zijn, maar niets is minder waar, en ook dat toont Garton Ash in zijn Europa in 7½ hoofdstukken goed aan. We kunnen niet meer rekenen op de VS om dit alles te verdedigen, daarom is er juist meer Europa nodig. Trump en zijn medestanders steunen openlijk extreemrechts, werken samen met Poetin en laten zo de moedige Oekraïners aan hun lot over. De EU gaat intussen verder met vallen en opstaan, maar het is steeds meer van pappen en nathouden, terwijl extreemrechts, neonazi’s en populisten de sokkel van dit grootse beschavingsproject ondermijnen. Wat is dan de toekomst van Europa? “In een wereld van reuzen kun je zelf ook maar beter een reus zijn,” aldus Garton Ash. Hoe we dat (opnieuw) kunnen worden, is onduidelijk. Maar het blijft een droom die we moeten blijven nastreven, niet alleen voor ons, maar ook voor de toekomstige generaties die het net als ons ook verdienen om godenkinderen te zijn.
Dirk Verhofstadt
