29 oktober 2026
BANKIERS VAN GOD EN KEIZER - Het geld van de Fuggers 1475-1625
Europa, zestiende eeuw. Geld, geloof en macht spelen een hoofdrol in het leven van de pausen, de keizers en van de Fuggers. Rente aanrekenen was een zonde tot Jakob Fugger de jonge theoloog Eck zo ver krijgt dat die een traktaat schrijft om lenen tegen een rente te rechtvaardigen. In ‘Bankiers van God en Keizer’ neemt Peter F. Anthonissen de lezer mee naar keizerlijke hoven, pauselijke schatkisten en slagvelden.
Jakob Fugger
De Fuggers begonnen als wevers in Augsburg, Duitsland, maar maakten fortuinen door zilver- en kopermijnen op te kopen in Tirol en Hongarije. Het is vooral Jakob Fugger die in 1473 als veertienjarige naar Venetië trekt en de knepen van het vak leert: door geld te lenen aan pausen en keizers worden hij en zijn familie schatrijk. De Fuggers beseffen meteen het belang van kennis en communicatie: de hoofdzaak van het handel drijven was immers interne communicatie. Dus bouwden ze een heus Europees communicatienetwerk op, met koeriers die te paard nieuwsbrieven rondbrachten, zodat ze op de hoogte waren van aanbod, vraag en prijszetting in alle grote steden.
Bovendien ontdekte Jakob in Venetië het principe van de dubbele boekhouding, wat hij daarna ten noorden van de Alpen introduceerde.
Doordat hij aan Karel V een enorme lening geeft, kon die op de keizerstroon klimmen in 1519. De terugbetaling liet op zich wachten en op p. 408 vinden we de fameuze brief met de bemerking: “Een koopman richtte zich rechtstreeks en onverbloemd tot de machtigste man ter wereld”.
Geschiedenis met verhalen
Typerend is hoe Anthonissen dit beschrijft: “De magnaat pakte grimmig een ganzenveer, doopte die in de inktpot en schreef een niet mis te verstane brief naar de keizer.” Door deze vertelstijl te gebruiken lijkt het alsof de auteur erbij was en de lezer nu ook. Hier nog een voorbeeld: “In 1409 waakte in Schwaz een boerenmeisje over haar kudde. De runderen graasden gezapig in de weiden van het dorpje, zo’n tien kilometer ten oosten van Innsbruck. Toen een koe iets te ver op stap ging, holde de jonge meid erachteraan. Ze struikelde over iets en viel. Tot haar verbazing zag ze een stukje metaal dat blonk in de zon.” En zo onderging het boerendorpje Schwaz een metamorfose: er was zilver gevonden.
Antwerpen
De stad aan de Schelde wordt in de zestiende eeuw een metropool vol geld en geweld. Het is de tijd van de ontdekkingsreizen en de uitvinding van de drukpers. Jakob heeft zijn vertrouwensmannen en blijft constant op de hoogte van wat er zich afspeelt. Wij, de lezers, leren niet alleen wat het belang van jaarmarkten was, dat de schepenbank als handelsrechtbank fungeerde en welke gebouwen de Fuggerfirma kocht. Helaas was de stad ook niet wars van de slavenhandel.
In de zestiende eeuw runde de Fuggerfamilie vanuit het Beierse Augsburg het grootste bedrijf ter wereld. De belangrijkste factorij was die in Antwerpen. Jakob Fugger opende die in 1508 aan de Steenhouwersvest. Dat was geen toeval. Antwerpen was het ‘Wall Street’ van die tijd, met de grootste haven en de allereerste beurs.
Ook kleine wetenswaardigheden krijgen aandacht: wat is een pagaddertoren en wat is de echte reden van zijn bestaan?!
Strijd om macht kost geld
Wie denkt dat er nooit méér oorlog was dan nu, zal na het lezen van dit boek beseffen dat er altijd ergens een bloedige strijd aan de gang was, of het de Arabieren tegen de Portugezen waren, of de Spanjaarden tegen de ‘indianen’. Er is zelfs een paus (Julius II in 1503) die met wapengeweld de Kerkelijke Staat bijeen houdt en niets liever doet dan met het zwaard in de hand meevechten. Een leger kost geld en daar zijn de Fuggers om het te lenen. De strijd om de macht verhuist voorgoed van de politiek naar de economie, dankzij geheime netwerken, verborgen geldstromen en het feit dat pausen en wereldlijke heersers die schulden maken, afhankelijk worden van een groep financiers zoals de Fuggers.
Rijkste familie op aarde
Het begint met een Duitse horige boer, die net als zijn lotgenoten, ’s winters wat bijverdiende met weven en die in de gaten kreeg dat de handelaar die zijn laken ophaalde en in Augsburg verkocht, er veel meer aan verdiende dan hij. En dus ruilde hij in 1367 zijn veld voor een handelaarsbestaan, trouwde een paar keer slim en stierf als 41ste rijkste man van de hele stad Augsburg, een prestatie die zijn weduwe een paar decennia later overtrof door haar gezin op te laten klimmen tot de 5de plaats. En dat was nog maar het begin, want dit verhaal krijgt pas echt vaart toen er zilver- en koperontginning en internationale handel aan de inkomsten werden toegevoegd. De Fuggers hadden op het toppunt van hun macht zo’n negentig vestigingen in heel Europa.
Het is Anthonissen eerder om grote socio-economische veranderingen te doen. Dat de man jurist en communicatie-expert is, zal daar niet vreemd aan zijn. Daarbij blijft Anthonissen niet uitsluitend bij handel en staatsfinanciën. Het boek behandelt ook de verhouding tussen geld en religie. De aflatenverkoop bloeide rond 1517 en dus is er een hoofdstuk waarin Martin Luther kritiek kan spuien.
Een turf van een boek
Bart de Wever noemt het boek ‘een turf’ en dat is het ook. Hij is een geschiedkundige, dus het was niet merkwaardig dat de eerste minister dit boek voorstelde in het Provinciehuis van Antwerpen. Hij schreef de inleiding, waarin mij opviel: “Het strafste van al is: het is allemaal echt gebeurd… Het resultaat is meer dan een familiegeschiedenis”.
Ik heb geen speciale belangstelling voor geschiedkundig opgestelde literatuur, maar de manier van vertellen, waarvan ik voorbeelden gaf, maakt dat ik het toch las en dat deed met groeiende bewondering voor het immense onderzoek dat Anthonissen in staat stelde dit boek te schrijven.
Ik was af en toe de draad kwijt, want er komen zeer veel personages in voor die allemaal de lange zestiende eeuw in Europa mee getekend hebben. Een grote hulp zijn de landkaarten achterin, de stamboom van de Fuggers en van het Huis Habsburg. Ook de lijst van pausen, met hun pausnaam en originele naam helpt en idem dito het Personenregister. De Noten laten zien welk opzoekwerk voorafging en de 15 bladzijden Bibliografie deden mij duizelen, maar de auteur duidelijk niet.
Schitterende combinatie van geschiedenis, politiek en thriller en dat alles in een zeer mooi uitgegeven boek. De vele foto’s in het groot of in het klein helpen de lezer zich een aanschouwelijk beeld te vormen van wat er beschreven wordt.
Bankiers van God en keizer is in de eerste plaats een breed opgezet historisch verhaal over de wisselwerking tussen kapitaal, handel, religie en politieke macht in de late vijftiende en zestiende eeuw. De Fuggers vormen het uitgangspunt, maar hun geschiedenis wordt voortdurend verbonden met grotere Europese ontwikkelingen. Antwerpen krijgt daarbij een prominente plaats.
Gerda Sterk
Peter F. Anthonissen studeerde rechten in Antwerpen, Leuven en Cambridge. Hij is communicatie-expert, een pionier in reputatiemanagement en publiceerde bestsellers over crisismanagement.
Meer van Gerda Sterk
