3 maart 2026
Panorama van Aotearoa #6: Waitangi, 6 februari: geen folklore, wel een levend contract
Johan Swinnen is onafhankelijk kunstexpert, curator en fotograaf, en een drijvende kracht achter diverse kunst- en cultuurinitiatieven binnen het Humanistisch Verbond. Tijdens een verblijf van drie maanden in Aotearoa/Nieuw-Zeeland trekt hij op roadtrip met een camper, op zoek naar hedendaagse vormen van humanisering en zingeving, in dialoog met Māori-wereldbeelden en de lokale cultuurpraktijk. Hij was er eerder in 1999, 2017 en 2022; zijn zoon woont en werkt er al meer dan tien jaar. In deze wekelijkse reeks brengt Swinnen geen reisverhaal, maar een scherpe kijk: wat een diverse samenleving zichtbaar maakt, hoe kunst en gemeenschap elkaar kneden, en welke vragen dat terugkaatst naar Vlaanderen.
Voor veel lezers in Vlaanderen is 6 februari een gewone datum tussen winterjas en fileleed. In Aotearoa niet. Daar is het Waitangi Day: de dag van het Verdrag van 1840 tussen de Britse Kroon en Māori-rangatira. In de nette schoolversie is dat het begin van de moderne staat. In de werkelijkheid is het iets minder netjes en veel eerlijker: een contract dat nog altijd ademt, schuurt, botst en doorwerkt. Geschiedenis, met andere woorden, die weigert braaf in een vitrinekast te blijven liggen.
Ik was er van begin tot einde. Om 5 uur 's morgens begon de dawn service, met speeches in het eerste licht. Geen show, wel ernst. Stilte, woorden, geheugen. Pas om 10 uur gingen de peddelaars het water op en begon de grote waka-parade op het strand. Eerst betekenis, dan beweging. Eerst geschiedenis, dan spierkracht. Ook dat is een les in prioriteiten die menig Europees protocolbureau gerust even mag noteren.
Bij het ochtendgloren verzamelden 3.000 aanwezigen voor de dawn service: ingetogen, ritueel sterk, collectief gedragen. Tegen de middag was de schaal volledig verschoven: op en rond de Waitangi Treaty Grounds liep de opkomst op tot 35.000 mensen. Die overgang – van geconcentreerde ceremonie naar massale publieke aanwezigheid – maakte de dag niet alleen zichtbaar, maar historisch voelbaar.
Vooraf had ik persoonlijk contact met Tamahou Temara, General Manager van Toi Māori Aotearoa, zowat het Departement Kunst en Cultuur. Zijn briefing was helder: hij zat in de coördinatie van de waka-groep met ongeveer 1.000 peddelaars en leiders; interviews konden pas later, wanneer de waka opnieuw aan land lagen bij de waka shelter. Eerst verantwoordelijkheid, dan representatie. Eerst gemeenschap, dan microfoon. Dat klinkt evident, tot je de gemiddelde politieke agenda van dichtbij kent.
Het officiële thema van Waitangi Festival 2026 was sterk gekozen: 'manaakitanga' en 'Mō tātou, mā tātou'.
Gastvrijheid én gedeelde verantwoordelijkheid.
Warmte, respect, gulheid – en tegelijk: de toekomst van Aotearoa bouw je door ons allen, voor ons allen.
Geen slogan op een podiumdoek, maar gedrag in het veld. Dat onderscheid is zeldzamer dan beleidsmakers graag geloven.
Gastvrijheid én gedeelde verantwoordelijkheid.
Warmte, respect, gulheid – en tegelijk: de toekomst van Aotearoa bouw je door ons allen, voor ons allen.
Geen slogan op een podiumdoek, maar gedrag in het veld. Dat onderscheid is zeldzamer dan beleidsmakers graag geloven.
Dat is meteen ook de kern van Waitangi 2026: ceremonie én contestatie, soms binnen dezelfde minuut. Een grote menigte bij de dawn service, daarna waka, hīkoi, speeches, applaus en boegeroep. Wat voor de ene nationale verbondenheid is, is voor de andere de herinnering aan de institutionele start van koloniale macht sinds 1840. Die spanning is geen randnota. Ze is de hoofdtekst.
De ongemakkelijke waarheid: beide lezingen zijn tegelijk waar.
Kijk je met Europees staatsrecht in de hand, dan zie je een constitutief moment dat bestuurlijke orde mogelijk maakte. Kijk je vanuit Māori-rechtstraditie en geleefde geschiedenis, dan zie je ook verlies van autonomie, land en taal, met lange schaduwen in gezondheid, armoede, detentie en onderwijs. Dat is geen abstract debat. Dat is bestuur dat landt in echte levens – soms hard, soms traag, zelden neutraal.
Dus nee, 'vreemd dat Māori dit vieren' is te gemakkelijk. In Waitangi zie je geen naïef feestje over onderwerping. Je ziet iets moeilijkers en eerlijkers: herdenken én tegenspreken. Karakia én kritiek. Waka én weerwoord. Een democratie met ruis, kortom – wat meestal beter is dan een democratie zonder geluid.
Dat weerwoord klonk luid in 2026. Vicepremier David Seymour werd uitgejouwd met 'hoki atu' en 'shame'. Zijn 'a couple of muppets shouting in the dark' klonk als machtstaal op automatische piloot: eerst wegzetten, dan hopen dat het overwaait. Maar zo los je niets op. Zo vergroot je de kloof.
Tegelijk probeerde premier Christopher Luxon de lijn van eenheid vast te houden in een verkiezingsjaar waarin Treaty-taal onder hoogspanning staat. Op het terrein voelde je hoe alles door elkaar liep: constitutioneel debat, stormschade, economische druk, electorale nervositeit. Eén samenleving, meerdere koortsen tegelijk. De werkelijkheid heeft nu eenmaal een hekel aan nette hoofdstukindelingen.
Panorama van Aotearoa #6: Waitangi, 6 februari: geen folklore, wel een levend contract
Wat mij trof, zat niet alleen op het podium. Het zat ook op het water. Duizend peddelaars, strakke timing, protocollen die werken zonder drama. Internationale crews, ook van de Cookeilanden, plus een delegatie van American Natives. Dat is institutioneel vermogen in culturele vorm: governance zonder spreadsheet, maar met hoge betrouwbaarheid. Men kan daar in Brussel gerust een studiedag over organiseren, al zou ik eerst aanraden om gewoon te gaan kijken.
Temara gaf daar nog een historische lijn bij met grote symbolische kracht: 'We have one of our waka, Te Hono ki Aotearoa which is based at the Wereldmuseum in Leiden since 2010, which we used in Belgium, on the ramparts leading to Menin Gate to commemorate the 100th anniversary of the Battle of Passchendaele in 2017 and America. We've also used the waka on the Thames River 2011 – London Festival, 2012 – Queens Diamond Jubilee …official representative of New Zealand Aotearoa and many other ventures overseas prior to taking our waka to the Netherlands.'
Dat zegt alles: erfgoed is niet alleen bewaren, maar verbinden. Niet alleen object, maar relatie. Niet alleen museum, maar diplomatie in beweging. Het kunsthistorische equivalent van: een werk leeft pas echt wanneer het meer doet dan aan de muur hangen.
Door de dag heen sprak ik met paddlers, families, organisatoren, jongeren en ouderen. Ik fotografeerde handen, blikken, textiel, water, wachttijd, concentratie. Ik proefde hāngī met kūmara, parāoa parai, rewena bread – warm, eenvoudig, gedeeld. Geen culinaire act. Wel sociaal cement. Soms zegt een stuk brood meer over een samenleving dan een ministeriële nota van 84 pagina's.
Ik kwam als observator met professionele afstand. Ik vertrok nog steeds als observator, maar als iemand die welkom was in de ruimte van aandacht. Niet 'een van hen', wel ernstig ontvangen. Dat lijkt klein. Dat is groot. Vooral in tijden waarin iedereen luid spreekt en weinig luistert.
Voor mij als Belg kreeg de dag nog een extra laag.
Uiteraard passeerden die clichés met plezier – men glimlacht hier graag – maar opvallend vaak kwam het gesprek snel bij Biscoff, chocolade en bier, én daarna even snel bij WO I. Bij Ieper. Bij Passendale. Bij de herinnering aan Māori die meevochten, werkten, leden en stierven aan de andere kant van de wereld, op onze moddergrond. Die historische reflex was hier geen trivia, maar respect. Dat trof me. En ja, het is verhelderend wanneer een gesprek over bier eindigt bij geopolitiek geheugen.
Uiteraard passeerden die clichés met plezier – men glimlacht hier graag – maar opvallend vaak kwam het gesprek snel bij Biscoff, chocolade en bier, én daarna even snel bij WO I. Bij Ieper. Bij Passendale. Bij de herinnering aan Māori die meevochten, werkten, leden en stierven aan de andere kant van de wereld, op onze moddergrond. Die historische reflex was hier geen trivia, maar respect. Dat trof me. En ja, het is verhelderend wanneer een gesprek over bier eindigt bij geopolitiek geheugen.
En ja: het was een fantastische ervaring. Ook kunstfilosofisch, ook als fotograaf. Niet omdat alles glad en harmonieus was – integendeel. Maar omdat je hier ziet wat beelden kunnen doen: niet versieren, maar verdiepen. Niet polijsten, maar tonen. Licht, lichaam, ritueel, conflict, gastvrijheid in één kader. Dan wordt humanisering concreet: mensen niet reduceren tot standpunten, maar zichtbaar maken in waardigheid, kwetsbaarheid en kracht. Een oud kunsthistorisch inzicht, gelukkig nog niet uitgestorven.
De kernvraag voor 2026 is dus niet of 1840 'goed' of 'fout' was. Dat is morele tafeltennis. De echte vraag: welk constitutioneel evenwicht werkt vandaag, voor echte mensen, in echte wijken?
Wat ik die avond begreep, was dit: een samenleving herstel je niet met slogans, maar met discipline.
Geef mensen niet alleen een stoel in de zaal, geef hen macht waar ongelijkheid hardnekkig blijft.
Maak wetten leesbaar en consequent, zonder het verleden weg te monteren omdat het ongemakkelijk is.
Gebruik rituelen als democratische ruggengraat, niet als televisiedecor.
Vraag van leiders taalvastheid onder druk, geen applausjacht met wegwerpzinnen.
En vooral: stop met regeren op de horizon van de volgende verkiezing. Samenleven is geen campagnecyclus, maar traag werk over generaties – met institutioneel geheugen, historisch besef en wederkerigheid als minimumvoorwaarden.
Maak wetten leesbaar en consequent, zonder het verleden weg te monteren omdat het ongemakkelijk is.
Gebruik rituelen als democratische ruggengraat, niet als televisiedecor.
Vraag van leiders taalvastheid onder druk, geen applausjacht met wegwerpzinnen.
En vooral: stop met regeren op de horizon van de volgende verkiezing. Samenleven is geen campagnecyclus, maar traag werk over generaties – met institutioneel geheugen, historisch besef en wederkerigheid als minimumvoorwaarden.
Nog één extra regel, vaak vergeten: diplomatie met menselijke maat. Minder protocoldans, meer relationeel vakwerk. Eerst luisteren, dan spreken. Eerst erkennen, dan positioneren. Conflict niet wegduwen, maar vertaalbaar maken tussen werelden met verschillende geheugens. Dáár raken staatskunde en humanisering elkaar. Kortom: iets minder theater, iets meer beschaving.
Mijn conclusie na Waitangi 2026 is simpel en ongemakkelijk: het Verdrag van 1840 is geen museumstuk, maar lopend contractbeheer. Niet afrekenen met het verleden, wel presteren mét het verleden.
Wat ik die avond begreep, was dit: een samenleving herstel je niet met slogans, maar met discipline. Geef mensen niet alleen een stoel in de zaal, geef hen ook echte invloed waar ongelijkheid blijft vastzitten. Maak wetten helder en consequent, zonder het verleden weg te knippen omdat het ongemakkelijk is. Gebruik rituelen als steun voor democratie, niet als decor voor camera's. Vraag van leiders heldere taal onder druk, geen applaus met snelle oneliners. En vooral: stop met besturen van verkiezing naar verkiezing. Samenleven bouw je traag, over generaties, met historisch besef en wederzijds vertrouwen.
Misschien is dat waarom dit geen gewone feestdag is. Waitangi is elk jaar een soort gezamenlijke audit van het morele en constitutionele kompas van Aotearoa – door ons allen, voor ons allen. Zo'n audit is zelden feestelijk. Maar als je vooruit wil, is ze noodzakelijk. En precies daarin was Waitangi 2026 sterk: 'manaakitanga' en 'Mō tātou, mā tātou' bleven geen leuzen, maar werden zichtbaar in hoe mensen met elkaar omgingen.
En dan die vraag, terug in de camper: wat doe ik met honderden foto-opnamen? Niet alles meteen posten. Niet alles herleiden tot snelle content. Eerst rust nemen. Een foto is geen bewijs dat je 'erbij was', maar een keuze: wat toon je, wat laat je weg, en doe je recht aan de mensen in beeld? Mijn eerste stap is dus eenvoudig: opnieuw kijken, context noteren, en pas dan selecteren. Als het goed gaat, worden die beelden geen toeristisch album, maar een eerlijk visueel geheugen – over waardigheid, geschiedenis en samenleven.