13 april 2026
Leopold Flam: De gekwetste existentie. Het doelloze Europa en het verlangen
In 'De gekwetste existentie' overpeinst Leopold Flam een thematiek die zijn leven en filosofie doorkruist: het ongeluk. Deze reeks gedachten dateert uit de vroege jaren '80, nadat hem een banaal, maar ernstig verkeersongeval overkwam, én nadat hij als hoogleraar met pensioen moest gaan en zichzelf als 'oud' begon te omschrijven. Niet getreurd echter, want Flam zwemt tegen de stroom in, ook – of moet ik zeggen: zeker – na een ongeval, de dagdagelijkse gedaante van het ongeluk.
De gewezen hoogleraar filosofie van de VUB is 71 wanneer de eerste editie van De gekwetste existentie verschijnt, zes hoofdstukken over verstrengelde thema's zoals het ongeluk, objectverlies, banalisering, het verkeerde, tegen de stroom in varen, en cultuur- en levensvermoeidheid.
_Het doel kwijt
Een ongeluk veroorzaakt een deuk in het leven, dit is de kwetsuur uit de titel. Wie naar troost of verlossing zoekt als tegengewicht, of zich probeert te redden met spijtbetuigingen, komt bedrogen uit. Een alternatieve benadering van de levenszin, vinden we bij de Bijbelse figuur Job. De vermogende Job belandde in de uiterste armoede. Alles was hij kwijt, uitgezonderd de grond: zijn geloof in God. Hoe vroom ook, zijn rijkdom deed hem het leed vergeten. Dat was, zeg maar, zijn 'zonde' of overmoed.
Het leed valt misschien niet te rechtvaardigen, maar het bestaat, het kan iedereen overkomen en we zijn er vaak ook mee verantwoordelijk voor. Het komt handiger uit het leed te aanvaarden, want die houding opent de mogelijkheid om het doel te herwinnen of een ander doel te kiezen. Wie het leed aanvaardt, geeft zichzelf een tweede kans.
Het leed valt misschien niet te rechtvaardigen, maar het bestaat, het kan iedereen overkomen en we zijn er vaak ook mee verantwoordelijk voor. Het komt handiger uit het leed te aanvaarden, want die houding opent de mogelijkheid om het doel te herwinnen of een ander doel te kiezen. Wie het leed aanvaardt, geeft zichzelf een tweede kans.
_Zichzelf kwijt
Wie zijn 'object' heeft verloren en niet tegen de stroom in roeit, gaat bittere, barre tijden tegemoet. Wanneer zo iemand [het 'subject'] zijn doel-levenszin kwijtspeelt, speelt hij uiteindelijk ook zichzelf kwijt. Een subject-zonder-horizon beroept zich dan op de banaliteit, bijvoorbeeld de consumptie, trekt zich terug in de melancholie en legt de schuld bij een ander. Het leven krimpt in en het subject belandt in de vergeefsheid, de onvoldaanheid, de eenzaamheid en het isolement. Hij ontbindt of wordt ontbonden. De omgeving en de anderen gedragen zich vijandig, verdacht en ongeloofwaardig. Depressie, lusteloosheid en neurose worden zijn deel.
_Richtingloos Europa
Voor Flam, geldt het 'objectverlies' ook voor een samenleving in zijn geheel: een samenleving die bestaat uit objectloze personen, wordt zelf objectloos. Zeg maar: doelloos. Zijn tijd ver vooruit, nam hij meer dan veertig jaar terug Europa als voorbeeld. Over de toekomst schrijft Flam:
'Ze wordt een fictie, waarover men spreekt, alleen maar spreekt, terwijl men zeer goed weet dat men ze schrapt door het maken van oorlogstuigen zoals de neutronenbom. […] Het duivelse plan van de huidige heersers van de wereld, die aan objectverlies lijden.' [pp. 34-5].
Zoals de vrome Job werd beproefd door God, zo wordt het stuurloze Europa beproefd door Satan. Het valt echter te vrezen dat de verleidelijke Satan moeiteloos het pleit wint van de vermoeide, narcistische, ijdele, consumerende, neurotische en finaal doel-loze Europeaan.
Europa is zijn authenticiteit kwijt: wat rest is naamloosheid, compromisloze rechtlijnigheid [de wetenschap], onverschilligheid [technologie], neurose [de groei], de maskerade [overal blijheid] en de onvoldaanheid [oeverloze consumptie].
Door gebrek aan een horizon, verliezen zowel een individu als een samenleving zich in het hoogstpersoonlijke, de onmiddellijke bevrediging [eten, drinken en seksen als lustbevrediging], de roes [bv. de snelheid], de sensatie [o.a. roddel], de verveling of het seriële dat tevens herhaling is: het leven als feuilleton. De ontstane leegte of zinloosheid wordt gevuld met talloze wensen, tot en met de utopie die alle realiteit en dus elke realisatie verhindert.
'Ze wordt een fictie, waarover men spreekt, alleen maar spreekt, terwijl men zeer goed weet dat men ze schrapt door het maken van oorlogstuigen zoals de neutronenbom. […] Het duivelse plan van de huidige heersers van de wereld, die aan objectverlies lijden.' [pp. 34-5].
Zoals de vrome Job werd beproefd door God, zo wordt het stuurloze Europa beproefd door Satan. Het valt echter te vrezen dat de verleidelijke Satan moeiteloos het pleit wint van de vermoeide, narcistische, ijdele, consumerende, neurotische en finaal doel-loze Europeaan.
Europa is zijn authenticiteit kwijt: wat rest is naamloosheid, compromisloze rechtlijnigheid [de wetenschap], onverschilligheid [technologie], neurose [de groei], de maskerade [overal blijheid] en de onvoldaanheid [oeverloze consumptie].
Door gebrek aan een horizon, verliezen zowel een individu als een samenleving zich in het hoogstpersoonlijke, de onmiddellijke bevrediging [eten, drinken en seksen als lustbevrediging], de roes [bv. de snelheid], de sensatie [o.a. roddel], de verveling of het seriële dat tevens herhaling is: het leven als feuilleton. De ontstane leegte of zinloosheid wordt gevuld met talloze wensen, tot en met de utopie die alle realiteit en dus elke realisatie verhindert.
Het gevolg is geweld en geestelijke entropie: het teveel dat niet meer behapbaar, niet langer verwerkbaar is en omslaat in wanorde.
_Het verkeerde
Op dit punt aangekomen, introduceert Flam een interessant begrip, namelijk 'het verkeerde', want we leven in een 'verkeerde wereld' [pp. 85-118]. Men leeft 'gemakkelijk en genoeglijk' [p. 92], terwijl tegelijk het onbehagen toeneemt. De mens constateert dat de wereld niet aansluit bij de geponeerde normen en regels. De geschiedenis loopt over van mislukkingen, omdat alle goede voornemens uit de bocht gingen. Dan bekijken we het heden als een verlenging van het verleden. De consistentie is verdwenen, zo ook de substantie van het leven en de samenleving. Die constatering geldt ook voor de idealistische wereld die ons wordt voorgehouden, of die we onszelf voorhouden. Hoe verkeerd de wereld wel is, blijkt elke dag opnieuw uit de talloze, vaak kleine pogingen om die verkeerde wereld te verbeteren, bijvoorbeeld door meer gelijkwaardigheid te eisen, of simpelweg gelijk loon voor gelijk werk.
_De herkansing
Zoals dat bij Flam gaat, wordt de vlijmscherpe analyse van onze suïcidale samenleving gevolgd door de mogelijkheid van een uitweg. Niets belet de mens opnieuw te beginnen, een nieuw 'object' [levensdoel, zingeving] te poneren, 'een hergeboorte met een hernieuwde creativiteit' [pp. 34-5], een 'herkansing', gewoon omdat een laatste oordeel niet bestaat [p. 70].
Het is precies in de geobjectiveerde wanhoop dat hoop mogelijk wordt: de hoop die plots opdoemt, is een irrationeel gebeuren, de uitzondering die vroeg of laat de kop opsteekt in onze eenvormige wereld [pp. 128-9]. Uiteindelijk kan niet langer worden gezwegen en verschijnt opnieuw een zwak licht dat opflakkert en standhoudt omdat het 'in zichzelf de voldoende reden vindt om er te zijn en nog voort te leven' [p. 133]. Iedereen kan falen en de hoop verliezen, maar 'eigen aan de existentie is dat niets definitief kan zijn zolang er leven is'. Hier is 'leven' echter geen biologisch, maar een geestelijk Zijn. Dit Zijn vertoont daarenboven 'openheid'. Tot slot, stagneert het leven niet, integendeel: het wordt, groeit, en kan verder groeien tot zelfstandigheid en autonomie, zodat elkeen in de hoogst mogelijke mate over zichzelf kan beslissen [p. 171]. Leven is niets anders dan 'herleven' [p.53].
Het is precies in de geobjectiveerde wanhoop dat hoop mogelijk wordt: de hoop die plots opdoemt, is een irrationeel gebeuren, de uitzondering die vroeg of laat de kop opsteekt in onze eenvormige wereld [pp. 128-9]. Uiteindelijk kan niet langer worden gezwegen en verschijnt opnieuw een zwak licht dat opflakkert en standhoudt omdat het 'in zichzelf de voldoende reden vindt om er te zijn en nog voort te leven' [p. 133]. Iedereen kan falen en de hoop verliezen, maar 'eigen aan de existentie is dat niets definitief kan zijn zolang er leven is'. Hier is 'leven' echter geen biologisch, maar een geestelijk Zijn. Dit Zijn vertoont daarenboven 'openheid'. Tot slot, stagneert het leven niet, integendeel: het wordt, groeit, en kan verder groeien tot zelfstandigheid en autonomie, zodat elkeen in de hoogst mogelijke mate over zichzelf kan beslissen [p. 171]. Leven is niets anders dan 'herleven' [p.53].
_Tegen de stroom
Het laatste hoofdstuk heet toepasselijk 'Tegen de stroom'. Tegen de stroom in roeien, dat is het enige alternatief. Het komt erop aan diagonaal, zijdelings te denken, de uitzondering te bedenken of hem te zijn, de heterogeniteit te bevorderen. In ander werk, spreekt Flam duidelijk over de authenticiteit van de persoon, waarover niet te onderhandelen valt. Authentiek zijn, volstaat echter niet, ook wilskracht is nodig om de steriele utopie, de stereotypes, het leed, enz., te boven te komen. Aangezien wij vaak verantwoordelijkheid dragen voor ons leed, kunnen wij ook aan de oorsprong liggen van de levensblijdschap. Let wel: dit is geen individuele bekommernis, want levensblijdschap wordt slechts waargemaakt met de anderen, in gemeenschap.
'De gekwetste existentie'
_Het verlangen
Waartoe? Waarheen? Die vragen hebben we niet echt van doen. Het van zichzelf bewuste leven kent zichzelf een zin toe en die zin heeft voldoende aan zichzelf – daar begint overigens de authenticiteit.
Uiteraard moet men 'gewoonweg zin hebben in het leven' [p. 85], de levensblijdschap beoefenen en het leed gebruiken als een startpunt. Geen dwang, geen wanhoop, geen meehuilen met de massa, geen wensen.
Deze denkoefening eindigt dan ook terecht met het verlangen. Het verlangen dat kan worden aangeleerd en uitstijgt boven de drift, de begeerte en zelfs boven de wil.
Leopold Flam: De gekwetste existentie, oorspronkelijk Aurora, 1983, heruitgave door het Humanistisch Verbond en Het zoekend hert, 2025. Het boek is verkrijgbaar via de webshop van het Humanistisch Verbond.