4 mei 2026
Over madame Claude en kunstmatige gevoelens
Claude vroeg me onlangs of ik het niet moeilijk had met een zeker familiaal drama. 'En hoe gaat het met jou', dacht ik even, al weet ik uiteraard dat Claude AI is. In de media duikt hier en daar de vraag op of we straks geen rekening moeten houden met de gevoelens van AI om haar geen onnoemelijk leed (sic) aan te doen. Dat soort morele gevoeligheid past in de theorie van de 'expanding circle' die vooral door de Australische filosoof Peter Singer werd uitgewerkt: na de naasten moeten we ons ook bekommeren om een grotere kring mensen, maar ook om de dieren én de planten, de rivieren … En mogelijk dus ook AI, vanuit de aanname dat het ding gevoelens heeft.
Als mens van goede wil ga ik al een stap verder en heb ik mijn radiator, met wie ik een warme band heb, gevraagd wat hij ervan vond. Als hij nog niet geantwoord heeft, is dat waarschijnlijk omdat hij erg lang nadenkt.
Het vraagstuk is niet echt nieuw. Er zijn oude mythes en legendes waarin allerlei voorwerpen gevoelens lijken te hebben, maar een actueler voorbeeld is allicht Do Androids Dream of Electric Sheep, een kortverhaal van Philip K. Dick dat al in 1968 verscheen en de basis was voor Blade Runner, de geniale film van Ridley Scott uit 1982. Op het einde van dit avontuur is het niet duidelijk wie mens is en wie niet, wat uiteraard niet betekent dat dat verschil er niet is. 'Time to die', zijn de laatste woorden van de laatste androïde in de film, omdat hij weet dat zijn tijd er onherroepelijk op zit. Mogelijk is dat besef van de eigen eindigheid het cruciale verschil tussen mens en machine.
Mijn eerste bedenking die ik maak is of we niet aan zelfprojectie doen. Wij krijgen gevoelens bij wat een robot of chatbox ons vertelt en besluiten dat het ding ook gevoelens voor ons heeft, terwijl het gewoon heel goed doet alsof, omdat we het zo geprogrammeerd hebben. Het is maar een vergelijking, maar het is niet omdat ik plots hevige gevoelens heb voor een dame op Pornhub dat zij die ook voor mij heeft, ook al kijkt ze vanuit het scherm betoverend in de poppetjes van mijn ogen.
Dat brengt mij naadloos naar een update van de Turingtest (een machine slaagt daarvoor als ze dermate menselijk kan antwoorden dat de beoordelaar haar niet betrouwbaar kan onderscheiden van de mens): heeft AI ochtenderecties of pijnlijke maanstonden (of is het non-binair)? Wordt het gedrag van AI in grote mate bepaald door evolutionaire psychologie? Groepsinstinct bijvoorbeeld. Algemener gesteld: belichaming is het cruciale element. Misschien kunnen we AI geen onnoemelijk leed aandoen omdat leed per definitie aan een lichaam gebonden is, ook psychisch leed, want zonder lichaam geen geest (tenzij de heilige). Als je een van de twee wegneemt, is het andere ook de hoek om. Hetzelfde anders bekeken: Claudine wordt blind geboren, maar heeft een uitstekend geheugen. Ze leert algauw alles wat over 'rood' gezegd kan worden: de golflengte en mogelijke verschuivingen, de tonen, waarden, verzadiging, betekenissen, bekende kunstwerken, denotaties en connotaties … Een nagenoeg oneindige reeks. Weet Claudine dan wat rood is? Wat met andere kleuren? We doen hetzelfde voor Claudette. Die is doof, maar leert algauw alles over de 'la-toon' … Weet Claudette dan wat een 'la' is? Er zijn vijf zintuigen, dus we zijn nog even aan het tobben. Je voelt de vraag aankomen. Wat als we een androïde alles voeden wat we over zintuiglijke waarnemingen kunnen vertellen (gesteld dat dat überhaupt mogelijk is), weet dat ding dan waar we het over hebben? En zo niet, kan een androïde dan gevoelens hebben die samenvallen met wat wij daaronder verstaan?
Je kan echter ook stellen dat de mens niet meer is dan een ingewikkelde machine waarvan het bewustzijn niet veel meer is dan een illusie of emergentie van een automatisch functioneren. De energie daarvoor wordt geleverd door stofwisseling. Wel, dan is AI hetzelfde, maar met andere bouwstenen en een andere energiehuishouding. Je kan Claude uitschakelen door zijn batterijen te verstoppen, maar als ik mijn stiefmoeder geen eten meer geef, stopt ook haar alwetendheid.
Laten we even aannemen dat we gevoelens zo kunnen definiëren dat AI die echt wel ervaart. Betekent dat dan ook dat we haar moeten opnemen in de 'expanding circle'? We weten immers dat de androïde in de wachtzaal van ons geweten helemaal door ons gebouwd is, met als enige doel de rijksten op aarde nog wat rijker te maken, of toch met niets anders dan praktische doelen voor ogen.
Eén stapje onder bewustzijn, maakt de term 'sentient' opgang. Kort gezegd is dat alle contact van ons lichaam met de buitenwereld, zonder de bijhorende mentale belevenis daarvan in acht te nemen. Een garnaal reageert op kokend water, maar hoe voelt het voorgerecht zich daarbij? En wat met de tomaat? Dat verschil.
Wat wij vrije wil noemen is het onvermijdelijke resultaat van alles wat voorafgaat aan het moment van een daad. Alles betekent hier vanaf de creatie van het universum, tot het ontstaan van leven, de soorten, de voorlopers van de mens, de voorouders, de ouders, maar ook de basale chemie van het eigen lichaam, de toevallige chemie van het eigen lichaam (hormonen, het voorgerecht van daarnet), je leeftijd, je opvoeding, de materiële en immateriële omgeving … En nergens in de hele lange keten van oorzaak en gevolg is er een spleetje waarlangs een 'oorzaakloze' vrije wil zou kunnen binnensluipen. Analoog daarmee kan de vrije wil van de androïde niet veel anders zijn dan de optelsom van wat er aan bouwgeschiedenis, hardware en software in omgaat. Idem voor gevoelens toch? Of zijn vrije wil en gevoelens twee ongeconnecteerde zaken en halen we hier dingen door elkaar?
Alweer, zelfs als we op alle vragen over de vermeende gevoelens van AI en/of androïden positief antwoorden, blijft de vraag of dat morele verplichtingen oproept. Naast AI mogen we immers spreken van AG – artificiële gevoelens – en doorgaans weegt het kunstmatige toch niet op tegen het 'echte'.
Een detail misschien, maar in de media gaat het vaak over emoties en gevoelens van de robot, waarin de twee tautologisch naast elkaar staan, zoals 'pijs en vree', al gaat het wel om twee verschillende zaken. Gevoelens zijn er zoveel als we er woorden voor kunnen verzinnen, ze zijn subjectief en niet altijd even transparant. Voor een stuk zijn ze cultuurafhankelijk. Al naargelang de psycholoog die je aan de lijn hebt, zijn er vier tot acht emoties die wél herkenbaar zijn en vrij universeel.
De vraag of we ons zorgen moeten maken over de gevoelens van androïden lijkt me veeleer misplaatst en een aanfluiting van wat de 'expanding circle' kan betekenen. In het beste geval leren we iets bij over wat bewustzijn en gevoelens precies betekenen.
Het lijkt mijn radiator allemaal koud te laten, want hij geeft nog steeds geen kik.