20 augustus 2026
De kwetsbaarheid van het denken. Leopold Flam en het spreken zonder houvast
‘Ik meen niet te weten wat ik niet weet.’ – Plato, 'Apologie', 21d, vert. School voor Filosofie Amsterdam, in: 'Platoon Verzameld Werk', Ars Floreat, 2010
Wie zo spreekt, schrijft zichzelf geen kennis toe die hij niet heeft, en erkent daarmee dat elke uitspraak voorlopig blijft. Die houding, het voortdurend bevragen van wat men eigenlijk weet zonder zich op een laatste zekerheid te kunnen beroepen, kenmerkt ook het denken van Leopold Flam.
Denken veronderstelt doorgaans houvast: begrippen, regels en tradities waarop men kan terugvallen, zodat het niet zomaar in het luchtledige lijkt te gebeuren. Er zijn echter momenten waarop dat houvast wegvalt. Dat gebeurt zelden plotseling: meestal wordt pas achteraf duidelijk dat wat eerst vanzelfsprekend leek, nooit werkelijk houvast was.
Leopold Flam beschouwt die ervaring als een blijvende toestand die bij het denken hoort. Hij beschrijft in De marginale enkeling (1966) hoe iemand die alle erkenning verliest, ontdekt dat er nergens nog een houvast bestaat en dat alles rondom hem afbrokkelt. Wat hij daar beschrijft als een uiterste ervaring, geldt naar mijn aanvoelen ook voor het denken in het algemeen: het rust zelden op iets vasts, en wie daarop toch rekent, komt vroeg of laat bedrogen uit.
‘Nergens is er een houvast, nergens een betrouwbare hand, alles brokkelt af.’
– Leopold Flam, De marginale enkeling, in: Zelfvervreemding en Zelfzijn, Wereldbibliotheek, Amsterdam-Antwerpen, 1966
– Leopold Flam, De marginale enkeling, in: Zelfvervreemding en Zelfzijn, Wereldbibliotheek, Amsterdam-Antwerpen, 1966
Flam bespreekt in datzelfde essay uitdrukkelijk Kierkegaard. Volgens Flams lezing maakt Kierkegaard zich los van elke algemene, eeuwige en geopenbaarde waarheid, en plaatst hij de enkeling zo in een absolute verhouding tot het absolute. Daarin herkent Flam iets van zijn eigen positie: ook bij hem is er geen systeem meer waaraan de enkeling vooraf een waarheid kan ontlenen.
Toch trekt hij daaruit niet dezelfde conclusie. Marx en Kierkegaard vertrekken radicaal verschillend, schrijft Flam in 1967, maar komen tot hetzelfde resultaat, aangezien wat Marx in zijn ontleding van het kapitaal blootlegt, overeenkomt met wat Kierkegaard het esthetische, het ethische en de uiterlijkheid noemt. Flam situeert dat verschil in de weg naar de bevrijding van de mens uit zijn vervreemding.
‘Kierkegaard interesseert zich niet in de anderen, hij gelooft niet dat een historische oplossing voor een existentieel probleem mogelijk is.’
– Leopold Flam, 1967, geciteerd in Johny Lenaerts, Leopold Flam en Henri Lefebvre: een filosofie van de opstand, 2009
– Leopold Flam, 1967, geciteerd in Johny Lenaerts, Leopold Flam en Henri Lefebvre: een filosofie van de opstand, 2009
Kierkegaards enkeling aanvaardt de eenzaamheid als eindpunt van zijn afstand tot het algemene, en zoekt zijn waarheid enkel nog in de absolute verhouding tot het absolute. Flam volgt hem in het loslaten van het systeem. Bij hem blijft het denken echter gericht op de anderen, ook zonder vaste zekerheid, en juist daar, in een wereld die men niet verlaat, ligt de verantwoordelijkheid die uit die kwetsbaarheid voortvloeit.
Die onzekerheid maakt ernstig denken pas mogelijk. Wie zich al verzekerd weet van zijn eigen gelijk, stelt zichzelf geen vragen meer en bevestigt enkel wat hij al wist.
Pas wanneer niets meer vaststaat, kan er iets ontstaan dat op verantwoordelijkheid lijkt, omdat de denker dan niet meer kan teruggrijpen naar een uitspraak die hem bij voorbaat gelijk geeft.
Kwetsbaarheid hoort in die zin wezenlijk bij het denken: wie denkt, kan zich nergens definitief op beroepen, en elke uitspraak die hij doet blijft aantastbaar en voorlopig. Daardoor verloopt het denken traag en aarzelend, en is het soms geen eenvoudige opgave. Wie zo denkt, ontsnapt daarmee wel aan het dogma waarin zoveel andere systemen zijn geëindigd.
Flam heeft zich altijd verzet tegen elke poging om die onzekerheid weg te werken door ze in een systeem te vatten. De opstand is voor hem een van de wezenlijke kenmerken van het levende, romantische denken, waarbinnen men zich telkens vernieuwt in plaats van zich in een vaste vorm te laten opsluiten, zo stelt hij al in Het eeuwige romantisme (1959).
‘De opstand behoort tot hetgeen zeer wezenlijk is in het romantisme.’
– Leopold Flam, Het eeuwige romantisme, in: Ontbinding en protest. Van Marquis de Sade tot Sartre, Uitgeverij De Sikkel, Antwerpen, 1959
– Leopold Flam, Het eeuwige romantisme, in: Ontbinding en protest. Van Marquis de Sade tot Sartre, Uitgeverij De Sikkel, Antwerpen, 1959
Wie een systeem bouwt om alles te verklaren, wil vooral de onzekerheid wegnemen die bij het denken hoort. De waarheid is daarbij van ondergeschikt belang. In zo'n systeem vindt men rust, maar wie zich erachter verschuilt, geeft de eerlijkheid op die voor scherp denken nodig is.
Wie zonder zulk een systeem denkt, kan bij een vraag niet verwijzen naar een methode die het antwoord al zou hebben klaargelegd, en moet daarom telkens opnieuw, in eigen naam, verantwoording afleggen voor wat hij beweert. Dat maakt het denken persoonlijker dan een systeem ooit toelaat, want binnen een systeem bepaalt uiteindelijk de regel wat het antwoord is, terwijl wie zonder die zekerheid denkt enkel voor zichzelf kan instaan. Bij Flam ligt daar precies de kern van de ernst van het denken: een uitspraak die men niet op een methode kan afschuiven, weegt zwaarder dan een die daarop wel kan terugvallen.
Toch heeft Flam die kwetsbaarheid nooit geromantiseerd tot een deugd of een teken van authenticiteit. Ze is wat overblijft nadat alle beschermingen zijn weggevallen, iets wat men hoogstens leert verdragen. Dat betekent niet dat het denken daardoor aan waarde inboet: niet alles hoeft vast te staan om werkelijk te zijn, en niet alles wat waar is, laat zich vastleggen in een sluitend geheel.
Waar sommigen uit die vaststelling een pleidooi voor relativisme afleiden, weigert Flam die stap uitdrukkelijk te zetten: juist omdat er geen laatste zekerheid voorhanden is, weegt elke keuze zwaarder dan wanneer ze op een systeem had kunnen steunen. Voor de denker zijn er, zo stelt Flam in Ethisch socialisme, veel meer vragen dan antwoorden te vinden, een vaststelling die hem brengt tot een aanhoudende oproep om het gesprek voort te zetten.
‘Er zijn hier veel meer vragen dan antwoorden te vinden.’
– Leopold Flam, Ethisch socialisme, Uitgeverij Ontwikkeling, Antwerpen, 1960
– Leopold Flam, Ethisch socialisme, Uitgeverij Ontwikkeling, Antwerpen, 1960
Elke keuze die vanuit die toestand tot stand komt, staat dan ook geheel op rekening van wie haar maakt, want er is geen instantie meer die ze achteraf kan bevestigen of ontkrachten buiten de denker zelf. Dat is een andere soort verantwoordelijkheid dan die van wie zich op een regel kan beroepen: wie dat doet, hoeft van zijn keuze zelf niets te verantwoorden, terwijl wie zonder regel kiest, daarvoor volledig zelf blijft instaan. Naarmate er minder zekerheid overblijft, weegt die verantwoordelijkheid des te zwaarder.
Daarom blijft Flam aandringen op ernst. Daarmee bedoelt hij aandacht: het denken vraagt vooral zorgvuldigheid en het vermogen om te blijven bij wat onzeker is, zonder het voortijdig te willen wegwerken met een overhaaste conclusie. Denken zonder zekerheid is een toestand waarin men zich onverwacht kan bevinden en die men vervolgens leert dragen, met een uithouding die minder heroïsch is dan wat men gewoonlijk onder moed verstaat.
In een tijd waarin men verlangt naar duidelijkheid en snelle duiding, werkt die houding ontregelend: er is geen slogan en geen geruststelling in te vinden. Wat daarin wel behouden blijft, is iets wat zeldzaam is geworden, namelijk dat wie denkt zichzelf niet verraadt door zich overhaast een zekerheid toe te eigenen die er niet is.
Flam heeft die mogelijkheid nooit voor zichzelf opgeëist, hij heeft ze telkens weer met anderen gedeeld. Anders dan bij Kierkegaard bleef zijn denken daarbij gericht op de anderen, ook zonder houvast, en niet op de eenzaamheid van de enkeling. Dat is de enige vorm van trouw die de denker zich tegenover zichzelf kan veroorloven.