5 oktober 2026
Hand van hoop - Pleidooi voor een hernieuwd pacificisme
Het boek dankt zijn wat vreemde titel aan het vertelperspectief dat Alicja Gescinsca gekozen heeft. Ze verwijst naar Irina Filkina die stierf in Boetsja. De foto van haar dode hand, vingers licht gekromd, ging de wereld rond, en beklijft nog elke dag. Ze had haar nagels gelakt en op de nagel van haar ringvinger stond een rood hartje. Irina stapte van haar fiets af omdat ze rumoer hoorde, en werd prompt met 15 kogels doodgeschoten. Haar hand vertelt het pleidooi van het boek.
Na Wereldoolog II is pacifisme een breed gedragen begrip in Europa geworden. Elke vorm van geweld wordt er door pacifisten principieel afgewezen. Nu er opnieuw oorlog is op het Europese continent stelt zich echter een moreel dilemma: mag je oorlogsgeweld met geweld bestrijden? Met andere woorden, mag je jezelf in dat geval verdedigen? Met tegengeweld?
Gescinsca vindt in elk geval van wel. Ze noemt pacifisme —ietwat kwaadaardig misschien— de 'pathologie van de geprivilegieerden'. We zijn in Europa verwend geraakt door 80 jaar vrede. Ze ergert zich eraan dat Westerlingen, ver van eender welke concrete dreiging voor lijf en leden, Oekraïners vertellen dat ze water bij de wijn moeten doen, dat praten met Rusland de oplossing biedt. Dat soort pacifisme vanuit de eigen veilige zetel is misschien geen pathologie, maar wel onuitstaanbaar en niet zelden hypocriet, schrijft ze.
Europa heeft de afgelopen dertig jaar niets anders gedaan dan het pad van de dialoog bewandelen. 'Wandel durch Handel' was het credo, waarbij een vorm van aanhoudende hielenlikkerij van Rusland, ons niet vreemd was. Kijk wat we daarmee bereikt hebben. Het heeft de agressor alleen maar aangemoedigd. En hoe agressiever hij werd, hoe meer we de andere kant op keken in naam van de valse lieve vrede.
Hier aangekomen pleit de auteur voor pacificisme, pacifi-ci-sme, twee extra letters. Ze noemt het geen semantische spitsvondigheid maar een begrip dat een andere lading dekt. Het onderscheid tussen pacifisme en pacificisme creëert een nieuwe ruimte om een diepgaand gesprek te voeren over oorlog en vrede; een ruimte waarin we het ideaal van vrede behouden, maar het wensdenken achter ons kunnen laten; een ruimte om op een realistische manier te kunnen praten over oorlog en geweld met vrede als poolster aan de horizon van onze hoop.
Pacificisme stelt vrede voorop, maar erkent dat die soms bevochten moet worden. De pacifist heeft niet het alleenrecht op de hunkering naar vrede. Oorlog weerzinwekkend vinden enerzijds en toch soms noodzakelijk vinden anderzijds, dat kán samengaan, onder de vlag van het pacificisme.
Nu beginnen pacifisten, zonder de twee extra letters, zich natuurlijk op te winden over de wapenindustrie, die zij verafschuwen. En dat mag. Maar net zoals de belangen van volksgezondheid niet noodzakelijk dezelfde zijn als die van Big Pharma, zijn ook de belangen van defensie niet dezelfde als die van de wapenindustrie. Het is cruciaal om beide van elkaar te onderscheiden. Op die manier kan je er anders en kritisch naar kijken.
Wanneer algemene veiligheidsbelangen tot speelbal van particuliere economische belangen worden gemaakt, moet de pacificist aan de alarmbel trekken. De wapenindustrie moet ten dienste van de algemene veiligheid staan, niet omgekeerd. Helaas weten we dat die verhouding soms onduidelijk is, soms geheel omgedraaid wordt.
Haar pleidooi is natuurlijk ook een pleidooi voor diplomatie. Alleen: it takes two to tango en zo ook voor de dans van vrede. Voor vreedzame co-existentie moet je minstens met z'n tweeën zijn, maar Rusland straalt al jaren alleen maar onwil uit. Rusland wil geen partner zijn in een dans van vrede.
Een passage waarmee ze haar boek besluit is: "Wie vrede wil, is niet neutraal in het aangezicht van het kwaad. Wie vrede wil, maakt een keuze tussen goed en kwaad. Wie vrede wil, verstopt zich niet achter lege woorden. Wie vrede wil, is moedig. Wie vrede wil, verzet zich tegen het onrecht, want waar onrecht heerst, kan geen vrede bestaan."
Johan Jacobs
