3 november 2026
HAKENKRUIS IN HET KNOOPSGAT - Over fascisme 1923-1939
Joseph Roth werd in 1894 in Galicië geboren, een uithoek van het Oostenrijks-Hongaarse Keizerrijk, thans een deel van Oekraïne. Na Wereldoorlog I werkte hij als journalist voor de Frankfurter Zeitung in Berlijn. Door zijn Joodse afkomst werden zijn boeken in 1933 verbrand. Hij achtte het raadzaam uit te wijken en leidde daarop een zwervend bestaan dat zich afspeelde in cafés en hotels in West-Europa.
Finaal eindigde hij in Parijs waar hij in 1939 overleed wat hem vervolging gedurende de Tweede Wereldoorlog bespaarde. Naast zijn talrijke journalistieke bijdragen liet hij een uitgebreid literair oeuvre na, waarvan de bekendste werken Radetzkymars uit 1932 en Hotel Savoy uit 1924 nog steeds druk gelezen worden.
Els Snick studeerde Germaanse filologie en geschiedenis aan UGent, waar zij thans Duits doceert. Naast eigen werk is zij vooral bekend voor haar kwaliteitsvolle vertalingen van meesterwerken uit de Duitse literatuur, waaronder verschillende boeken en journalistieke bijdragen van Joseph Roth.
Samen met Geert Mak, de instond voor het voorwoord van het besproken werk, richtte zij in 2014 het Joseph Roth Genootschap voor Vlaanderen en Nederland op, een zusterafdeling van het Joseph Roth Gesellschaft in Wenen. Zij zijn bij uitstek de aangewezen personen om een bloemlezing te maken uit de journalistieke bijdragen van Joseph Roth, in zijn confrontatie met het nazisme.
De geselecteerde artikelen starten in 1923 toen Duitsland geconfronteerd werd met een zware economische crisis, rancune wegens het verlies van de Eerste Wereldoorlog en het vernederende vredesverdrag, wijdverspreide honger en een latent antisemitisme. Een uitstekende voedingsbodem voor een radicale politieke beweging. De weg lag open voor Hitler en zijn kornuiten.
Al in 1924 moest de auteur vaststellen dat gaandeweg overal symbolen van het nazisme opdoken. Bij een toeristische propagandareis naar het eiland Rügen hingen er twee grote hakenkruisvlaggen aan de gevel van het hotel waar de journalisten logeerden en werd de auteur begroet door de directeur ‘met een hakenkruis in het knoopsgat’. Aan meerdere woningen hingen bordjes die de toegang aan Joden ontzegden. De Duitse bevolking wende stilaan aan het nazisme en stelde zich minder en minder vragen. Als mak vee werden zij naar de slachtbank geleid.
Toen Hitler door de auteur steevast omschreven als ‘de behanger die dacht dat hij kon schrijven’ aan de macht kwam, week Roth uit naar Parijs. Een collega-schrijver verweet hem zijn vrijwillige ballingschap omdat het land “U ook nu niet veel zou hebben aangedaan, als U hier gebleven was…”. Misschien hoogstens een enkeltje Auschwitz.
Uit de geselecteerde bijdragen blijkt de oprechte bekommernis van de auteur voor de gang van zaken in Duitsland en de Duitse bevolking. Hij ziet Duitsland en een groot deel van Europa gekenmerkt door zwakte, sloomheid, apathie en onbezonnenheid, overgeleverd aan “gemechaniseerde orang-oetans, bewapend met handgranaten, gifgas, ammoniak, nitroglycerine, gasmaskers en vliegtuigen.”
Roth was een visionair. Met scherpe pen veroordeelde hij ongenadig elke vorm van nationalisme. Wie trots is op het land waar hij geboren is doet het Europese universaliteitsgevoel teniet. Ofwel ben je een Europeaan, ofwel een blinde patriot. Iedere vorm van nationale trots is flauwekul. Mochten de Duitsers dit beseft hebben, was Duitsland en bij uitbreiding de Europese cultuur nog te redden geweest. Het heeft niet mogen zijn. Zijn waarschuwingen blijven wel actueel.
Europa is nog steeds zwak, apathisch en sloom in de strijd tegen het opnieuw oplaaiende fascisme. Verschillende uiterst rechtse partijen kloppen aan de poort om de moeilijke Europese integratie te saboteren. Ook tegen de dreiging van uiterst links, dat sympathiseert met de crimineel in het Kremlin, kan Europa onvoldoende weerwerk bieden.
Bij het aantreden van Hitler stelde Roth vast dat in het Derde Rijk, “het filiaal van de hel op aarde”, de Nazi’s niets anders dan leugens verkondigden:
“Nog nooit sinds er in deze wereld gelogen wordt, had een leugenaar zoveel machtige luidsprekers ter beschikking”.
Huist er momenteel in het Witte Huis ook geen would-be dictator, aanbeden door een schare weinig scrupuleuze idioten, “qui ment comme il respire”?
Het werk van Roth is van blijvende waarde. Hij illustreerde op een magistrale wijze hoe de politiek kan leiden tot een regelrechte dictatuur en hoe een democratie op korte tijd kan kantelen.
Het boek verdient zeker zijn plaats in elke schoolbibliotheek.
Ignace Claessens
