6 januari 2026
Tweestatenoplossing voor Israël en Palestina in afwachting van één seculiere staat
Op zondag 28 december 2025 overleed Jan Berheim, emeritus hoogleraar geneeskunde aan de VUB. Hij werd geboren op 25 augustus 1941, was de bezieler van de End-of-Life Care Research Group en lid van Een Andere Joodse Stem. De tekst die we hier opnemen was zijn laatste opiniestuk.
Eindelijk erkent België de staat Palestina, zij het onder voorwaarden. Eén daarvan is dat er een pad naar grensbepaling en wederzijdse erkenning door de twee staten zou komen. Laat dat nu het grote probleem zijn. Héél veel beleidsmakers geloven niet meer in een tweestatenoplossing.
Om in het achterhoofd te houden bij wat volgt: de Palestijnen is sinds 1948 kolossaal onrecht aangedaan. Welk ander middel dan gewapend verzet hebben zij gehad om hun zaak ernstig te laten nemen? En wat is hun geboden om vrede te nemen met de schade en er met Israël het beste van te maken?
Wat zionistisch Israël betreft: het heeft de 'pech' gehad ontstaan te zijn in een tijd waarin niet enkel meer het recht van de sterkste geldt.
De landen met de gelukkigste bevolking zijn die welke tribalistisch nationalisme en autoritaire godsdiensten ontgroeid zijn. Het zijn seculiere open democratieën met institutioneel pluralisme. Dit is wat wij Israël en Palestina toewensen, maar wat nu allicht te hoog gegrepen is. Maar wat in afwachting? De tweestatenoplossing, voorgesteld sinds de VN-Verdelingsresolutie van 1948, is de evidente overgangstoestand.
Deze bijdrage wil een veelgebruikt argument tegen de tweestatenoplossing ontkrachten. Telkens luidt het: 'Een tweestatenoplossing is niet meer mogelijk doordat er zich de laatste decennia 400.000 Joodse kolonisten in enclaves in de bezette Westbank vestigden.'
Joodse enclaves? Correctie: met ook de hoofdwegen van de Westbank onder Israëlische controle, zijn het eigenlijk de Palestijnen die in enclaves leven. De ultrazionistische kolonisten terroriseren hen, maken hen met allerlei pesterijen het leven zuur en bevorderen zo hun druppelsgewijze emigratie. Uiterstrechts Israël aast er op een tweede Nakba, om na weer een intifada of wrede verzetsdaad, zoals nu in Gaza, ook de Westbank voor Palestijnen onbewoonbaar te maken.
Van 1948 tot 2023 hebben Arabische aanvallen of Palestijnse verzetsdaden telkens geleid tot nederlagen en afknabbelingen of annexaties van wat overbleef van Arabisch Palestina.
Die afkalving van Palestina diende de ultrazionisten, maar was niet onvermijdelijk. De destijdse centrumlinkse meerderheid van de zionisten aanvaardde een verdeling van Palestina. Links is nu tot een minderheid gekrompen, die zowat monddood is om de schijn niet te wekken terrorisme te belonen. Maar ook onder het premierschap van de sociaaldemocraten Barak, Rabin en Peres werden al kolonies op de Westbank ingeplant. Men kon toen weliswaar hopen dat die kolonisten zich even staatsburgerlijk zouden gedragen als de na de Nakba van 1948 in Israël achtergebleven Palestijnen. In dat gunstige geval zouden die nederzettingen een tweestatenoplossing zoals in het Oslo-vredesproces van de jaren 90 veeleer bevorderd dan verhinderd hebben. Er waren rationele redenen voor die hoop, maar de ultrazionistische zeloten beslisten er met hun moord op Rabin anders over.
Herinnert u zich het motto van de Koude Oorlog: Mutual Assured Destruction (MAD)? Wie een kernoorlog begon, was zeker van wederkerige totale vernietiging.
En als er nu naar Mutual Assured Protection voor Israël en Palestina werd gestreefd? De 400.000 Joden in een Palestijnse staat zouden de evenknie zijn van de 700.000 Palestijnen in Israël. In een seculier confederaal model zou de aanwezigheid van elke minderheid de bescherming van de andere garanderen. De Belgische en de Zuid-Afrikaanse grondwetten kunnen hiervoor als precedenten gelden en ook de Zuid-Afrikaanse Waarheid- en Verzoeningscommissie kan inspirerend zijn.
Ontmenselijking is geen definitieve ziekte. In Zuid-Afrika, Rwanda, Noord-Ierland en Joegoslavië is samenleven mogelijk gebleken. Ooit, ooit komt er, zoals wellicht overal, ook tussen de Middellandse Zee, Galilea, de Jordaan en de Golf van Akaba een seculiere pluralistische rechtsstaat, de staatsvorm waarin de mensen het gelukkigst zijn. Laat twee staten een overgangsregeling zijn.
Maar dan moeten Israël en Palestina wel uit de gijzeling door hun respectievelijke godsgekken geraken. Zowel het judaïsme als de islam zijn, zoals gebeiteld in hun heilige boeken, godsdiensten met genocidaire trekken waarop de zeloten zich beroepen. De oorspronkelijke bewoners van het Beloofde Land moeten worden uitgeroeid (Deuteronomium 20:17 en 25:19, Samuel 15:3 en Jozua 6:21). De Koran doet nauwelijks onder: Allah beveelt de onwillige ongelovigen te vernietigen (Soera 8:54, 17:16, 71:29 en 104:4). De Joodse ultra's van Groot-Israël hebben bloed geroken en streven naar een Endlösung van hun 'Palestijns probleem'. Zij kunnen daarvoor rekenen op hun geestesverwanten en objectieve bondgenoten aan de overzijde: de moslimjihadisten die met moordend martelaarschap hun hemel denken te verdienen doen dit desnoods met keukenmessen. Hypernationalisme met hyperreligiositeit is hypergiftig. Die fanaten gijzelen hun respectievelijke meerderheden van mensen die vooral een fatsoenlijk leven willen leiden.
Maken die ultra's de tweestatenoplossing utopisch? Tachtig jaar geleden, op het smeulende puin van Europa, met harten vol bittere rouw en haat, leek de éénmaking van Europa utopisch. Ik zoek al lang een gelegenheid om hulde te brengen aan mijn ongeëvenaard rolmodel en grootvader Louis De Mey. Hier is mijn kans: hij publiceerde in 1932 het boek Naar den Nieuwen Oorlog. Europa's Vereniging of zijne Vernietiging. Utopie nastreven is realpolitik.
(Deze tekst verscheen eerder in de krant De Morgen, op 5 september 2025.)