15 juni 2026
Uw vlees & bloed. Een passie vol volk.
De jury van de Arkprijs van het Vrije Woord omschreef het engagement van Jeroen Olyslaegers in 2014 als oprecht en tegendraads, als een stem die schrijnende toestanden aanklaagt en daarmee willens en wetens de mainstream doorkruist. Dat typeert een oeuvre dat van de roman over het theaterstuk tot de column reikt en dat al decennia lang gedragen wordt door een onmiskenbaar maatschappelijk geweten.
Met Uw vlees & bloed, de librettotekst bij een humane passie die hij samen met componist Jef Neve realiseerde en die op 18 juni 2026 in wereldpremière gaat op het festival STROOM in de Scheldevallei, zet hij dat geweten opnieuw in de aanval. An Pierlé vertolkt de rol van de vertellende moeder; de muzikale leiding berust bij Patrick Windmolders.
Het werk draagt de ondertitel een passie vol volk. Olyslaegers grijpt terug naar de vorm van de Bachse passie, compleet met koren, recitatieven, aria's en koralen, maar hij ontdoet die eerwaardige vorm van haar theologische bestemming.
Niet God of Jezus staat centraal, maar een doorsnee mens, een nobele onbekende: het lam. Dat lam, tegelijk kwetsbaar slachtoffer en ongemakkelijke profeet, klimaatactivist en geplaagde puber, mediterende eenzaat en gewillig object van collectieve spot, is naar mijn aanvoelen de belichaming van alle stemmen die in onze samenleving worden gemarginaliseerd op het ogenblik dat ze onwelkome waarheden uitspreken.
Daarmee krijgt de kunsthistorische dimensie van dit werk haar volle en mijns inziens beslissende gewicht. Het lam als beeld heeft in de Vlaamse visuele cultuur een onvermijdelijk precedent: het Gentse altaarstuk van de gebroeders Van Eyck, het polyptiek dat in 1432 werd ingehuldigd in de toenmalige Sint-Janskerk en dat in de eeuwen daarna een van de meest belaagde en bewonderde kunstwerken ter wereld zou worden.
Op het centrale onderpaneel staat het bloedende lam op een altaar, omringd door een bonte menigte aanbidders, engelen met wierookvaten, rechtvaardige rechters en ridders van Christus, terwijl engelen het bloed opvangen in een kelk. De liturgische formule die dagelijks weerklonk in de Vijdkapel, Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis, was niet louter gebed maar ook een uitgesproken politieke daad: een stedelijke elite die haar eigen zondige bestaan wilde aflossen door de onschuld van het geofferde lam.
Olyslaegers liet zich voor zijn libretto inspireren door een concreet, recent moment: de restauratie van het middenpaneel (2016–2019) onthulde het originele gezicht van het lam, met grote, frontale ogen die de toeschouwer intens betrekken bij het offertafereel. Al in de zestiende eeuw was dit gelaat overschilderd door een onbewogen, neutralere versie. Dat Van Eyck zijn lam zo schilderde, als een wezen dat de confrontatie niet ontwijkt, is iets wat Olyslaegers, naar mijn gevoel, klaarblijkelijk niet losliet.
Want het lam in Uw vlees & bloed wordt gestoofd. Dat is de sombere centrale metafoor die door de tekst dreunt als een dwingend ostinato. Het koor, de hogepriesters, de judas-figuur, de petrus-figuur, de leider van de democratie en de zelfverzekerde man van het volk vormen samen een onthullend gezelschap van types die elk op hun manier bijdragen aan de neutralisering van het ongemakkelijke.
Olyslaegers laat niets weg en riskeert daarmee soms het verwijt van catalogisering. De vertellende moeder somt op pagina zeven raak op hoe alle stemmen van de tijdgeest samenkomen in wat hij kernachtig omschrijft als een gezoem der meningen:
Daar komen de experts en de opiniemeute,
de influencers,
de spinmeisters,
de analisten en de eeuwig onbeslisten.
De ikea-ideologen doen hun zeg,
de cynische pooiers van het verleden
hangen het krakende koord van het woord rond
elkanders nek,
krek
op hetzelfde moment als dat van
de ecomodernisten en de doemzuchtige realisten.
De liefde en verbinding-bende geeft zich over aan het chanten,
terwijl op de achtergrond sentimentele cynici worden gesust.
Hoe breder het bereik,
hoe beter.
Aanhoor dat eeuwige gezeik.
Ze komen allen bijeen in een gezoem der meningen
(p. 7)
Wie de tekst als coherent geheel leest, begrijpt volgens mij dat die breedte functioneel is: Olyslaegers wil niet één type lafheid vastpinnen maar het volledige spectrum ervan, van het modieuze cynisme tot het onbezonnen populisme van de man van het volk, en dat spectrum is nu eenmaal breed.
De tekst ademt een wereld zonder transcendentie, zonder verlossende God en zonder heilsgeschiedenis, maar geenszins zonder ethiek. Wanneer het lam wordt gevraagd of de wetenschap zijn God is, antwoordt het: uw nood om God is uw ding, maar het gaat niet over u en evenmin over mij.
Dat is, naar mijn aanvoelen, een vrijzinnige positie in de meest zuivere zin: niet de ontkenning van het sacrale, maar de weigering om het sacrale als autoriteit te laten gelden boven de gedeelde werkelijkheid van lijf en leven. Mijns inziens ligt daar de eigenlijke kern van het vrijzinnig humanisme: de mens is zijn eigen maat, de onschuld die in het lam wordt geprojecteerd hoeft niet door God te worden gewroken maar door de gemeenschap zelf, en zwijgen of wegkijken is de eigenlijke en beschamende zonde. In Uw vlees & bloed is dat geen stelling maar een beleving.
De tekst verraadt van begin tot einde de hand van een schrijver die theater in de botten zit. De personages zijn bewuste types, geen individuen, en dat plaatst dit werk, denk ik, in de lijn van de moraliteiten uit de Middelnederlandse toneeltraditie.
Elckerlyc zit onuitgesproken maar voelbaar als een hardnekkige ondertoon in de vertellende moeder die haar kind telkens opzij moet schuiven om de onwillige gemeenschap toe te spreken. Tegelijk herken ik een Brechtiaanse vervreemdingstechniek in de manier waarop het koor zijn eigen dubbelheid genadeloos blootlegt, zijn eigen slechte trouw nagenoeg hardop erkent om er daarna vrolijk mee voort te gaan.
Het is theaterpoëzie die vraagt om uitvoering, om de muziek die Jef Neve heeft gecomponeerd, en als puur leeswerk werkt het soms anders dan bedoeld. De tekstpublicatie is een bewijs van bestaan, maar geen vervanging van de uitvoeringservaring.
Wat mij het diepst bijblijft, is de slotscène. De hele oude mevrouw die onverwacht het verhaal overneemt en zichzelf bekendmaakt als het lam, spreekt woorden die de klassieke passiestructuur ingenieus omdraaien:
Maakt dat wat uit?
Ik ben het lam.
Wat de dichter hier vergat
is dat zijn woorden zaden vormen.
Ik ben het lam.
Zovelen zijn het geweest,
ik ben het gebleven.
Ik ben het lam,
ondanks mijn oude botten.
Ik ben het lam, meermaals gestoofd,
nooit vergaan.
Ik ben het lam.
En gij allen ook.
Anders hebt ge het precies niet goed
verstaan.
(p. 36)
Niet de verrijzenis als bovennatuurlijk wonder, maar de vasthoudendheid van wie weigert te zwijgen, generatie na generatie. En gij allen ook: dat is, naar mijn aanvoelen, de vrijzinnige kern van dit werk, de beweging van het individuele naar het collectieve zonder God als bemiddelaar. Uw vlees & bloed is een werk dat blijft hangen, geschreven door een schrijver die zijn maatschappelijk engagement nooit voor retoriek heeft ingeruild.
Benny Madalijns
