18 juni 2026
Raspoetin en de ondergang van de Romanovs
Mysticus en charismatisch orthodox. Drank en vrouwen. Schandalen en intriges. Hoe dit alles, verenigd in één ongeletterde boer, een wereld kon veranderen.
Antony Beevor is geboren in Londen op 14 december 1946. Na school nam hij dienst in het Britse leger als cadet bij de Royal Military Academy Sandhurst. Hij studeerde bij de militaire historicus John Keegan. In 1970 verliet hij het leger om gastprofessor te worden aan de University of London en de University of Cambridge. Bestsellers van hem zijn Stalingrad, D-Day, De Tweede Wereldoorlog en Rusland.
In Raspoetin en de ondergang van de Romanovs plaatst Beevor drie figuren op het voorplan. Er is tsarina Alexandra, een vrouw die overheerst wordt door geloof en angst, moederliefde en politiek fanatisme. Haar echtgenoot, tsaar Nicolaas II, wordt beschreven als een tragische figuur met een autocratisch onvermogen om de realiteit exact in te schatten. Tenslotte is er Raspoetin om wie het in dit boek gaat. Hij beweegt zich tussen beiden en biedt troost terwijl hij de situatie verder ontwricht. De ondergang van de Romanovs is niet los te zien van deze spirituele raadgever. Hoe deze ongeschoolde Siberische boer het lot van de tsarenfamilie beïnvloedde tracht Beevor in dit boek duidelijk te maken.
Raspoetin en de ondergang van de Romanovs begint met de beschrijving van Raspoetins jeugd. Hij werd in 1869 in een eenvoudig boerengezin geboren als Grigori Jefimovitsj Raspoetin. Toen hij 17 jaar werd, huwde hij en het paar kreeg drie kinderen. Hij vertrok vaak op pelgrimstocht en leerde Bijbelpassages uit het hoofd. In 1905 was hij voor het eerst in de hoofdstad van het tsarenrijk: Sint-Petersburg, het latere Petrograd en daarna Leningrad en nu weer Sint-Petersburg. Vele vrouwen waren door zijn vreemde blik gefascineerd waardoor hij al snel toegang kreeg tot de vooraanstaande adellijke families. Zijn reputatie als gebedsgenezer bracht hem al snel tot het hof van de tsaar. De tsarina, moeder van vier meisjes, hoopte op de langverwachte troonopvolger. In 1904, na inbreng van Raspoetin, werd tsarevitsj Aleksej geboren. Maar de jongen leed aan hemofilie, ziekte die angstvallig geheimgehouden werd voor het volk. Als er in 1907 door een val een inwendige bloeding bij hem ontstond, bad Raspoetin aan zijn bed waarna hij miraculeus genas. De tsarina aanbad vanaf dan Raspoetin. De hardnekkige geruchten rond Raspoetin en de tsarina ondergroeven het keizerlijke aanzien.
Beevor beschrijft uitvoerig hoe de tsaar en de tsarina zelf een groot aandeel hadden in hun ondergang. Nicolaas II was aartsconservatief en overtuigd dat alle macht uitsluitend hem toekwam. Ook de tsarina had een diepe afkeer van de democratie en beïnvloedde haar man in de keuze van de opeenvolgende premiers en ministers. Deze werden dan ook om de haverklap vervangen als de tsaar of tsarina misnoegd over hen waren.
De weerstand tegen de invloed van Raspoetin op het tsaristisch paar, leidde ertoe dat er een moordcomplot tegen hem werd beraamd. De moordenaars kwamen uit de hoogste kringen rond de tsaar wat achteraf hun bestraffing bemoeilijkte.
Beevor tracht de waarheid over Raspoetin te ontwarren. Reputaties werden verwoest en de weg voor de revolutie van 1917 werd vrijgemaakt. Door uitgebreid gebruik te maken van ongepubliceerde rapporten, interviews en verhoren uit de Russische archieven, brengt hij licht in deze duistere periode. Beevor schrijft het intrigerende verhaal van Raspoetin zonder zich te begeven op de wankele basis van roddel, intrige en moreel verval. Hij plaatst Raspoetin in de meest turbulente jaren van de Eerste Wereldoorlog en op weg naar de grote Russische revolutie. Hofintriges krijgen zo een andere betekenis en zijn de symptomen van een bestuurssysteem dat op instorten stond.
Tot slot van het boek is er een omvangrijke lijst met noten en een bibliografie opgenomen. Spaarzaam was Beevor met zijn verklarende woordenlijst. Daar ontbreken heel wat items die de tekst zouden kunnen verduidelijken. Verder worden de Russische plaatsen slechts beknopt toegelicht. Meer verduidelijking is hier aangewezen. Dezelfde personen krijgen, afhankelijk van de omgeving, soms een andere naam en titel. De tsarina wordt heel dikwijls dan weer keizerin genoemd. Een stamboom van de Romanovs zou opheldering brengen. Als daarbij de verwantschap van alle historische figuren die in het verhaal opdagen, zou toegelicht worden, zou dat misverstanden vermijden. Door dit gebrek aan historische back-up dreigt Raspoetin en de ondergang van de Romanovs niets meer te zijn dan de zoveelste biografie van een rare figuur in een gewelddadige wereld.
Paul Van Aelst
Vertaald door Ruud van de Plassche
