26 juni 2026
Hendrik De Man, visionair of verrader?
Mieke Van Haegendoren is vicerector van de Universiteit Hasselt en was daarvoor hoogleraar sociologie en geschiedenis. In 1972 schreef zij al een biografie van Hendrik De Man. Meer dan een halve eeuw later laat zij haar licht schijnen op de paradox die de ganse carrière van deze socialistische politicus overschaduwt: was hij een visionair of een verrader? Misschien wel beide? Mieke Van Haegendoren lijkt dé geknipte persoon om deze moeilijke en controversiële vraag ernstig te beantwoorden.
In de levensloop van De Man huizen een aantal opvallende paradoxen. Zo was hij pacifist, maar dat belette hem niet om tijdens WOI te vrijwilligen in het Belgisch leger, waar hij het schopte tot officier. Door zijn socialistische overtuiging deelde hij meer dan waarschijnlijk en althans theoretisch de antifascistische houding van zijn partijgenoten, maar mede geïnspireerd door zijn vriendschap met Leopold III was hij voorstander van de neutraliteit van België tijdens WOII en riep hij op om samen te werken met de Duitse bezetter.
De Man koos duidelijk de verkeerde kant van de geschiedenis, zelfs toen hij zich had teruggetrokken in de Franse Alpen maar toch de noodzaak voelde om op uitnodiging van de Cercle Européen te pleiten voor Frans-Duitse verzoening en samenwerking onder Duitse leiding. Dit was meer dan flirten met collaboratie, dit was normaliseren van het naziregime, ook al heeft hij zich ab ovo gepositioneerd als tegenstander van Hitler.
De Man had andere keuzes kunnen maken, zoals Achille Van Acker en andere partijgenoten dat deden. De overwinning van de nazi’s was wél afwendbaar en pragmatiek lijkt daarom een zwak excuus om de collaboratie te legitimeren. Daarom werd hij ook veroordeeld. Het schijnt mij toe dat de auteur op basis van twijfelachtige historische analyses en chronologieën iets te indulgent is voor de politicus Hendrik De Man.
De Man was uiteraard veel meer dan de man die blijkbaar blij was met de capitulatie van de parlementaire democratie en het kapitalisme en daarin een verlossing zag voor het socialisme. Hij was ook een visionaire denker die het socialisme actualiseerde en zelfs heruitvond. Zijn Plan van de Arbeid bezorgde de toenmalige BWP (de Belgische Werkliedenpartij, voorloper van de SP, sp.a en Vooruit) het elan om met vertrouwen deel te nemen aan opeenvolgende regeringen tijdens het interbellum. Zijn pleidooi voor corporatisme was ongetwijfeld oprecht, net als zijn inzet voor overheidsingrijpen in de economie. Maar de ontsporing van Hendrik De Man in zijn benadering van de Duitse bezetter is een bewijs dat slimme mensen domme daden kunnen stellen.
Na het lezen van dit boek luidt het antwoord op de vraagstelling mijns inziens als volgt: Hendrik De Man was visionair én verrader. Briljant in zijn politieke analyses en daarom ook vandaag nog bewonderd in sommige linkse kringen, maar fout in zijn keuze om samen te werken met de nazi-bezetter en daarom ook vandaag nog verguisd in andere linkse kringen.
Björn Siffer
