5 november 2026
LEGENDA - Hoe vrouwen werden gebruikt in de mythevorming van Europa
Ik heb ‘iets’ met opmerkelijke vrouwen in de geschiedenis. Ik recenseerde ‘Eigenzinnige vrouwen in de kunsten’ (Liddie Austin), ‘Vrouwen in duistere tijden’ (Alicja Gescinska) en ‘Moeten vrouwen naakt zijn om in het museum te hangen’ (Christiane Stuyven)? In wetenschap, religie, politiek, kunst en zelfs oorlogsvoering krijgen ze soms een gezicht, een plaats en een narratief. Dat dit verhaal niet altijd strookt met wat er later over geschreven wordt bewijst Janina Ramirez met enkele gekende dames uit het verleden. Sterker nog, bewust en soms met politieke bijbedoelingen, worden ze veel later soms ten onrechte betrokken in de mythevorming van Europa.
Wanneer je de rol van historicus op je neemt, moet je vriendschap en vijandschap vergeten; vaak moet je tegenstanders de hoogste eer toezwaaien (waar hun daden het verdienen); vaak moet je ook je naaste verwanten, als hun optreden verkeerd is en verwijten wenselijk lijken, op de vingers tikken. De historicus moet dus niet terugdeinzen voor kritiek op zijn vrienden en voor lof voor zijn vijanden.
(blz. 150)
(blz. 150)
Janina Ramirez, mediëviste en kunsthistorica is werkzaam in de universiteiten van Oxford en Lincoln. In ‘Legenda’ gaat ze op zoek naar de echte vrouwen achter de mythevorming. Ze bespreekt historische figuren zoals Jeanne d’Arc, Isabella van Castilië en Lady Godiva. Ze boeien me allemaal. Jeanne want Valérie, mijn echtgenote, is Française, Isabella want ik volg voortdurend haar sporen in ons vakantieland Spanje en uiteraard Lady Godiva want… die reed te paard in haar blote poep. We kennen allemaal in de kunstwereld vrouwen die gedwongen in de schaduw van een mannelijk familielid, een partner of een echtgenoot werkten en zelfs beter waren. Welnu, in dit werk krijg je inzicht hoe sommige vrouwelijke iconen uit het verleden door geschiedschrijvers en zelfs politici in het heden worden misbruikt als rolmodel. Jeanne d’Arc, als symbool van Frankrijk, terwijl dat land als natie tijdens haar korte leven zelfs nog niet echt bestond.
De eilanden van Griekenland!
Waar ’t vuur van Sappho’s liefde klonk,
Waar krijgskunst opschoot met verstand,
En Delos rees dat Phoebus schonk.
(‘The isles of Greece’, lord Byron)
(‘The isles of Greece’, lord Byron)
Zelf ook een beetje philhelleen maar niet zo naïef als de romantische dichter Lord Byron ging mijn interesse meteen uit naar het hoofdstuk: Griekenland: autonoom en atypisch. Begin 19e eeuw staat dit deel van de Balkan in vuur en vlam. De strijd voor onafhankelijkheid en een Griekse Staat los van het Ottomaanse Rijk is hevig, bloederig en kent vele actoren. Daar is er eentje die meer ballen heeft dan een heel regiment Turkse Janitsaren. Weduwe Laskarina Bouboulina kom je best niet tegen als soldaat van de sultan. Ze financiert oorlogsschepen, gaat voor in het gevecht en zelfs schrijver filosoof Nikos Kazantzakis zal een eeuw later bij monde van Alexis Zorba haar naam en heldendaden vermelden. Ze draagt ongewild bij aan de mythe van een Griekenland dat terugkijkt naar het antieke verleden en de helden van Homerus. De Europese ‘upperclass’ en kunstenaars zoals o.a. Lord Byron gaan blindelings mee in dat verhaal. Bouboulina draagt haar steentje en bebloed zwaard bij aan de mythevorming van een Griekenland dat eigenlijk en vooral d.m.v. de religie meer gemeen heeft met het Byzantium van voorheen dan met de gouden eeuw van Pericles.
In datzelfde hoofdstuk maar een flink stuk terug in de tijd en daar niet zover vandaan verhaalt Ramirez in Geboren in het purper over enkele legendarische vrouwen in het oude Constantinopel en dus Byzantium. Daar is vooral Anna Komnena, de enige vrouw tot de moderne tijd die in het Grieks schreef. Alexias is een epiek naar het voorbeeld van de Ilias van Homerus.
Ik ga dan eventjes snel over het hoofdstuk: De Lage Landen: exceptioneel en extreem want daar kom ik onze eigen vaderlandse geschiedenis tegen. Het gaat dan vooral over het ontstaan in de Middeleeuwen van diverse, lees extreme, vormen van religieuze beleving en wat dat heeft betekend voor het latere ontstaan van o.a. België. Daar zijn o.a. begijnen en extatische vrouwen in Wallonië die in hun beleving van het geloof heel erg ver gaan. Meteen herken je door de bril van de 21e eeuw waanzin, zelfverminking, eetstoornissen en verschillende psychische ziektebeelden. Lees dit niet als je nog moet lunchen! Kortom het verklaart voor een groot deel de verschillen tussen het noorden van de Nederlanden en het zuiden. Die psychisch zieke vrouwen werden later ‘heiligen’ met bijhorende wansmakelijke relieken en maakten geloofsmatig heel duidelijk hoe veel katholiek Wallonië/België verschilde van protestants Nederland. Voel je vandaag nog steeds.
“Osbourne House, Isle of Wight. Je zou hier, in het liefdesnestje van het koninklijk paar, nooit het idee krijgen dat de victoriaanse tijd werd gekenmerkt door morele aanmatiging en seksuele terughoudendheid. Alom is er naaktheid op marmeren bustes, beschilderde doeken, en zelfs op de decoratieve omlijsting van deuren. Het naakte menselijk lichaam is het meest voorkomende beeld in bijna elke ruimte.”
(blz. 287)
(blz. 287)
Nu moet ik een keuze maken en het is sterker dan mezelf, ik kies voor het hoofdstuk: Groot-Brittannië: Traditioneel en transnationaal. In een voorgaande recensie Lord M had ik het al over die andere legendarische vrouw Queen Victoria en haar vriend, eerste minister en vooral adviseur Lord Melbourne. Die extreem lang regerende vorstin (62 jaar lang) is niet het onderwerp in dit hoofdstuk maar wel lady Godiva. Je weet wel, die in haar blote kont!
Welnu, we zijn 26 augustus 1857, 9 uur ’s ochtends, Osbourne House, Isle of Wight. Het is uitzonderlijk schitterend weer en Queen Victoria poseert samen met haar man Albert en hun 9 kinderen voor een groepsfoto. Het is de verjaardag van Albert en traditioneel staat dan een tafel klaar met cadeautjes. Victoria bestelde een uitzonderlijk beeld in brons en zilver bij de Franse kunstenaar Emile Jeannest. Het is een naakte vrouw die zijdelings op een paard rijdt. Een mooi paard met een naakte vrouw die het berijdt straalt erotiek en opwinding uit. Victoria betaalde er een fortuin voor. Iedereen in het V.K. kent immers het verhaal van de legendarische lady Godiva.
Het verhaal situeert zich in een ver verleden. De man van Lady Godiva voert een schrikbewind uit met zware belastingdruk op de stad Coventry. Godiva smeekt om de bewoners te ontzien maar hij, de viezerik, wil enkel toegeven als ze poedelnaakt op een paard doorheen de stad rijdt. “Doet ze toch nooit.” denkt hij. Tot zijn grote ontsteltenis en wellicht op een zonnige warme dag is ze plots in al haar glorie te zien in de straten. Snel kan haar vent nog de ganse bevolking naar binnen sturen, maar dat heeft een zekere Tom niet gehoord. Hij wordt meteen blind, maar staat in de Engelse taal sindsdien bekend als ‘peeping Tom’! In dit boek veel middeleeuwse legendarische vrouwen, terecht of niet terecht later genomineerd als heiligen, martelaars of desnoods rolmodellen dan benoem ik bij dezer lady Godiva tot de patroonheilige van de naturisten. Daar doe ik mijn hoedje en meer voor af.
“De vrouwen in dit boek waren allemaal dapper – dat is wat ze gemeenschappelijk hebben. In tijden van conflict bleven ze niet rustig op de achtergrond, maar handelden op manieren die ongebruikelijk en buitengewoon ware, Agustina vuurde het kanon af, Anna Komnena pakte een pen, Jeanne hief een zwaard, Catharina bepleitte haar zaak. Ze zijn een voortdurende bron van inspiratie.”
(Conclusie, blz.336)
(Conclusie, blz.336)
Een kanon, een pen, een zwaard of een beleid? Lady Godiva deed het dan maar zonder slipje.
Michel Ackaert
Vertaald door Mario Molegraaf.
