5 maart 2026
Wat taal verraadt - Een kleine geschiedenis van brein tot beschaving
Freek Van de Velde is hoogleraar Nederlandse en historische taalkunde aan de KU Leuven. Hij doet onderzoek naar taalvariatie, taalverandering, kwantitatieve taalkunde en culturele evolutie. Hij wordt veel gevraagd als gastschrijver en -spreker. Ik heb hem horen spreken op de geboortedag van Darwin. Hij maakte zijn inzichten duidelijk en doorspekte zijn lezing met humor, precies zoals hij doet in dit boek.
Het boek kende vijf herdrukken op een jaar tijd en de auteur is winnaar van de Taalboekenprijs 2025.
Taal is een levend organisme
De mens verandert de taal, de taal verandert de mens. Van de Velde legt uit – op onnavolgbare grappige wijze – dat taal een levend organisme is, een bio-culturele parasiet, die zich voortdurend aan ons aanpast. De mens is een door en door talig wezen, zoals zelfs zijn lichaamsbouw verraadt. Taal, mens en de menselijke gemeenschap beïnvloeden elkaar. Het is een hyperefficiënt communicatiemiddel geworden. De auteur gaat in drie delen na hoe taal de biologie beïnvloedt, wat het belang van dit communicatiemiddel voor cultuur is en voor het individu. Evolutie duikt overal op. Hij pakt het niet alleen wetenschappelijk aan, hij doet ons nadenken over de rol van taal in ons (dagelijkse) leven.
“Als een koraalrif groeit de taal en gulpt over de rand van de schedel”. Met fraaie metaforen zoals deze en grappige analogieën neemt de auteur ons mee door zijn gedachtegang. Niet alle hoofdstukken zijn even gemakkelijk te volgen. Als hij onderzoekt dat woorden archeologische getuigen zijn, dan moet de lezer er zijn gedachten bijhouden om de vele voorbeelden die - al dan niet - duiden op verwantschap uit elkaar te houden. Eenvoudiger te volgen zijn de hoofdstukken over het belang van taal voor seks, over hoe taal een sociaal onderscheid illustreert, generatieverschillen onthult en zelfs hoe “de forensische linguïstiek wordt toegepast om recente moordmysteries en misdrijven op te lossen.”
“De boekdrukkunst heeft met de snelheid van een uitslaande brand Europa in lichterlaaie gezet.”
“Geletterde mensen denken anders.”
En wat ik las op p. 73 deed me deugd: “De hersenen van geletterde mensen zien er anders uit… en ze herkennen minder gemakkelijk gezichten… literaire fictie maakt mensen empathisch”. Culturen die meer lezen, doen meer ontdekkingen.
Freek Van de Velde is een Vlaming en gebruikt regelmatig de evolutie van ons Nederlands als voorbeeld: “ik ging” is stilaan vervangen door “ik ben gegaan”. Zo toont hij ook aan hoe onze taal in een stroomversnelling geraakte op het moment van bevolkingsexplosie en urbanisatie tijdens de late middeleeuwen (1000-1500): ‘het bed des konings’ wordt ‘het bed van de koning’, ‘loech’ wordt ‘lachte’.
Eindnoten
Het loont de moeite om een bladwijzer bij de eindnoten te houden (waarnaar kleine getallen in de tekst verwijzen), want er staan interessante opmerkingen. De aangehaalde literatuur beslaat 24 (!) bladzijden. En er is ook een register.
De Taalboekenprijs is de prijs die wordt uitgereikt voor het beste taalboek voor een breed publiek, goed geschreven en taalkundig relevant.
De jury in 2025 prijst het boek om zijn originele invalshoeken, maar ook om de erudiete eloquentie, de zwierige toon en de humoristische accenten: “De ene sprankelende zin na de andere”. Daarbij slaagt de auteur er ook nog in om er ondanks de informatiedichtheid “lekker de vaart in te houden”. En uiteraard was er veel lof voor de inhoud, die “de lezer een omvattend beeld geeft van wat taal en communicatie voor de mens betekenen”.
Ik kan dit boek aanraden aan iedereen die geïnteresseerd is in wanneer, waarom en hoe we taal gebruiken.
Gerda Sterk
