11 augustus 2026
Moskou. Een duizendjarige geschiedenis
Als voormalig fellow traveller reisde ik begin januari 1992 doelbewust naar Moskou om er de ineenstorting van de geleide economie van dichtbij mee te maken. Op dat moment had Jeltsin, de eerste president van het postsovjet-Rusland, net de prijzen vrijgegeven, een maatregel die in één klap een einde maakte aan decennia van vaste prijzen en het land in de weken erna confronteerde met een veelvoud van wat het gewend was te betalen. Het is met die herinnering in het achterhoofd dat ik Simon Morrisons ‘Moskou. Een duizendjarige geschiedenis’ heb gelezen, want Morrison beschrijft in dit boek een stad die zich keer op keer opnieuw moet uitvinden na een ineenstorting, en de ineenstorting die ik zelf heb meegemaakt was er niet de eerste en zou ook niet de laatste blijken.
We verbleven in Hotel Belgrad. Dit driesterrenhotel lag aan dezelfde weg als de gigantische stenen suikertaart van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Er speelden zich allerlei marginale praktijken af. Zo runde de baliebediende een prostitutienetwerk, brachten venters in beroerd Engels sporttruien aan de man en staarden de bewakers bij de ingang onafgebroken naar een tv-scherm met MTV.
Onze reisgids in Moskou heette Tanja. Ze was een vrouw van onbestemde leeftijd en droeg een bril met dikke glazen, die ze op de kop had getikt bij een Optica-kiosk in de metro. Net als elke andere gids die voor Intourist werkte – de reisorganisatie voor buitenlandse toeristen – was Tanja vaag verbonden aan de geheime dienst (KGB). Ze moest onder meer verslagen schrijven over haar interactie met buitenlanders, die overigens niemand ooit las. De rondleidingen verliepen altijd volgens hetzelfde stramien: op de eerste, door jetlag benevelde ochtend brachten we een bezoek aan het Rode Plein en de omliggende kerken, het leeggehaalde GOeM-warenhuis, de schatkamers van het Kremlin, en daarna keerden we terug naar het hotel voor de lunch. Tanja stopte de overgebleven etenswaren – lever en fijngemaakte tomaten – in haar tas voor haar kat thuis.
(Pagina 14)
Herkenbaar, zeer herkenbaar.
Herkenbaar, zeer herkenbaar.
Morrison, hoogleraar muziek en Slavische talen en literatuur aan Princeton, reisde voor het eerst naar Rusland als student, nog in de laatste jaren van het Gorbatsjov-tijdperk, en keerde er nadien tientallen keren naar terug voor onderzoek naar Russisch ballet, opera en de bredere cultuurgeschiedenis van de stalinistische periode en de Koude Oorlog.
Die achtergrond verklaart wellicht waarom dit boek, ondanks een stevig notenapparaat en een duidelijk academische onderbouw, leest als een verhaal en niet als een verhandeling.
In vijftien hoofdstukken die samen duizend jaar bestrijken volgt hij Moskou van een moerassige nederzetting bij een onbeduidende zijrivier van de Oka, die op haar beurt in de Wolga uitmondt, tot de kosmopolitische superstad van vandaag, met aandacht voor de taal, de Ruriken-dynastie, de tsaren, de grote invasies en de Sovjetperiode, tot en met het hedendaagse internetimperium waarin fake news en populisme gedijen.
Wat mij in dit boek vooral heeft getroffen, is hoe Morrison weigert Moskou eenduidig te maken. Hij nuanceert het schrikbewind van Ivan de Verschrikkelijke, die zijn staatsapparaat liet zuiveren met een professionele gifmenger aan het hof, maar tegelijk psalmen uit het hoofd leerde en de eerste drukpers van Moskou goedkeurde, en die dubbelzinnigheid vat hij treffend als barbarij in dienst van de beschaving. Diezelfde ambivalentie loopt door heel het boek.
Tsaar Aleksis liet in 1653 muziekinstrumenten uit privéwoningen in beslag nemen en verbranden zodra de stemming binnen de Kremlinmuren omsloeg tegen de kunsten, en toch is het net die wisselwerking tussen verstikking en cultuur die van Moskou volgens Morrison een van de meest ervaren en doorleefde steden ter wereld maakt. Ook de anekdote hoe Boris Godoenov in de zestiende eeuw de kerkklok liet geselen en met de opstandelingen naar Siberië liet verbannen, om pas na driehonderd jaar door tsaar Alexander III gratie te krijgen, toont hoezeer de willekeurige gekte die vanuit Moskou over anderen werd uitgeoefend zich evengoed tegen de stad zelf kon keren.
Peter de Grote probeerde met de bouw van Sint-Petersburg een streep te trekken onder die gewelddadige geschiedenis, en het tsaristische bestuur in de nieuwe hoofdstad keek naar het achtergebleven Moskou als naar een kleingeestige, domme stad, niet meer dan een groot hondenhok in de woorden van de toenmalige directeur van de Keizerlijke Theaters. Dat de Sovjets de macht na tweehonderd jaar terug naar het Kremlin brachten, verandert daaraan weinig, want Morrison beschrijft de revolutie zelf als een aaneenschakeling van vergissingen waarvan Lenin handig gebruik maakte om vervolgens aan het hoofd te staan van een catastrofe die hij mede had gecreëerd.
De Grote Socialistische Oktoberrevolutie verbande het tsaristische tijdperk naar de vuilnisbelt van de geschiedenis en stortte zichzelf vervolgens op diezelfde vuilnisbelt. Ze eindigde met de installatie van een regering die de orde op straat handhaafde door steeds meer mensen te arresteren. Omdat het aantal arrestanten zo groot was, werden gewone criminelen samen met politieke gevangenen opgesloten in de gevangeniscellen, waarvan er duizenden werden vermoord. Hoe verder het land in duisternis wegzonk, hoe luider de politieke retoriek klonk over een aanstaande vrije en rechtvaardige wereld; een wereld waarin spoedig geen gevangenissen en geheime politie (de Tsjeka) meer nodig zouden zijn.
(Pagina 356)
Wat dit boek voor mij persoonlijk zo waardevol maakt, is dat Morrison zijn eigen ervaring in de stad niet wegcijfert en zijn frustratie over de huidige despoot in het Kremlin evenmin verbergt. Hij schrijft dat hij dit boek uit nostalgie heeft geschreven naar de onvolkomen wereld van vóór de oligarchen, een wereld waarin Moskou nog met mededogen werd bekeken, en die formulering raakt de kern van wat ik zelf voelde bij mijn bezoek in die eerste dagen van 1992, toen niemand nog kon vermoeden welke vorm van kapitalisme uit de puinhopen van de planeconomie zou opstaan.
Als kritisch vrijdenker lees ik in Morrisons beschrijving van de stagnatie onder Poetin, de oorlog in Oekraïne en wat hij het hedendaagse techno-feodalisme noemt, geen exotische Russische aangelegenheid, maar een herkenbaar patroon van machtsconcentratie dat elders evengoed kan optreden zodra de kritische reflex verslapt, en de recente ontwikkelingen in de Verenigde Staten bevestigen mij dat dit patroon evenmin tot Rusland beperkt blijft.
In Poetins Nergensland verrees een standbeeld van een vorst uit Kiev die net als hijzelf Vladimir heette en die volgens de mythe het christendom vanuit Constantinopel naar Moskou zou hebben gebracht. Bij de onthulling hield Poetin een toespraak, waarin hij verklaarde dat deze oeroude Oekraïense vaderfiguur 'de morele basis heeft gelegd waarop ons [Russische] leven vandaag de dag nog steeds is gebaseerd. Juist deze sterke morele houding, solidariteit en eenheid hebben onze voorouders geholpen moeilijkheden te overwinnen. Ze behaalden overwinningen voor de glorie van het vaderland, waardoor elke generatie sterker en groter werd. Vandaag is het onze plicht gezamenlijk op te treden tegen de eigentijdse uitdagingen en bedreigingen. We moeten deze spirituele nalatenschap en onschatbare traditie van eenheid gebruiken, zodat we vooruitgaan en onze duizendjarige geschiedenis voortzetten.'
(pagina 459)
Het academische apparaat van het boek staat een vlotte lectuur dan ook niet in de weg, integendeel, de vergelijking met de eigen tijd en de eigen twijfels over waar macht, cultuur en geweld elkaar raken dringen zich vanzelf op.
Benny Madalijns
Vertaald door André Haacke en Ruud van der Helm
